Tại sao người Việt không khá nổi ? (6)

1-       Nghệ thuật:

Nói chung do chiến tranh, nền văn hóa nghệ thuật chủ yếu dựa trên truyền khẩu để tồn tại. Tam sao thất bổn không thể tránh khỏi. Dù rằng nhân tài không thiếu, nhưng do thiếu phương tiện truyền bá (kể cả giấu nghề) kèm theo tính bảo thủ, bắt chước truyền từ đời này sang đời khác nên đa phần không thể phát triển mạnh và sáng tạo. Sự sáng tạo nếu có chỉ là những “fantaisie” do ngẫu hứng tức thời mà ra. Nguyên nhân chính vẫn do nguyên tắc của Khổng Tử: “Ta chỉ thuật lại mà không sáng tác, ta tin và thích những gì của đời xưa”  (thuật nhi bất tác, tín nhi hiếu cổ).

Câu này là đầu mối kềm hãm mọi mặt. [i]

Từ đó nền nhạc cổ không thể nào tiến xa được nhất là lại không dựa trên sự chuẩn xác và ghi chép cẩn thận như nhạc phương Tây. [ii] Hơn nữa những sự đột phá không được chấp nhận nên nét âm nhạc, thi ca chỉ đặc trưng thay đổi theo từng từ vùng này sang vùng khác.

Về hội họa, điệu khắc, ngoại trừ ít ỏi những bức họa có tính truyền thần (chân dung Nguyễn Trãi, Gia Long..) được tồn tại đến nay, hầu hết các tác phẩm hội họa điêu khắc cổ đều có chung một nét dân gian mà sau bao nhiêu đời vẫn không đổi. Chúng ta quan sát thấy từ các tượng thờ đến các tượng dân gian hầu như không khác nhau đến ngày nay. Cái thần trong điêu khắc được diễn tả ở mức cao nhất tại các tượng La Hán chùa Tây Phương.

Nhìn chung, bên cạnh đường lối bảo thủ của Nho giáo,  nghệ thuật VN kềm hãm sự phát triển của con người trong tiềm thức qua các yếu tố sau:

  1. Chuộng cái nghèo:

Bên cạnh bài viết của bà Lê Thị Huệ như đã nêu, tất cả các tác phẩm nghệ thuật khác đều đều mô tả cái nghèo.

Hội họa, nhiếp ảnh đa số diễn tả cảnh nhà tranh vách đất, cảnh con trâu kéo cày, những dụng cụ, phương tiện thô sơ: xích lô, xe lôi.. hay những bức đặc tả chân dung những ông bà cụ (đặc biệt là người Thượng thiểu số) rặt theo công thức:

Tóc bạc, râu dài, thân khắc khổ, Gầy còm, ngậm thuốc, vú nhăn nheo

… ngồi bên cạnh những đứa trẻ bẩn thỉu:

Bụng ỏng, nhe răng nhăn nhở khóc; Đứng tròng, cặp mắt ngác ngơ nhìn. [iii]

Cũng khó mà trách được tác giả khi mà các tác phẩm này được thị trường tiêu thụ mạnh và thường được trúng giải thưởng quốc tế.

Riêng âm nhạc, tả cái nghèo còn chưa đã, thêm cảnh thất tình, chia ly càng tốt !

  1. Tính ủy mị và đơn điệu

Một đất nước đau khổ vì chiến tranh, cường quyền, áp chế làm nhạc ủy mị được thời phát triển khi đánh sâu vào tâm tư tình cảnh con người. Ta thấy các điệu dân ca, chèo, cải lương dù ngay trong những đoạn hát vui nhất vẫn không tránh phảng phất giai điệu buồn trong đó. Càng nhiều đau khổ, thêm tính bảo thủ, các bài ca câu hát hầu như chỉ nằm trên một số điệu nhạc truyền thống lặp đi lặp lại. Chỉ có lời nhạc là khác nhau. So với Phi châu, dù nghèo nhưng nhạc Phi Châu luôn có nét vui nhộn, không có nét buồn khổ như nhạc của ta.

Thể hiện tâm lý chịu đựng, chịu đựng và chịu đựng của người Việt, nền âm nhạc dân gian VN với đậm nét buồn làm yếu tinh thần người nghe nếu không nói làm cho bạc nhược mất dần ý chí tranh đấu.

Khi nền nhạc Tây phương du nhập, chỉ có một giai đoạn ngắn đầu thế kỷ, âm nhạc VN cải thiện đáng kể nhiều mặt từ cổ nhạc đến tân nhạc. Nền âm nhạc cổ truyền từ đó có điều kiện cải tiến và truyền bá dễ dàng.

Ngày nay, những dòng nhạc trẻ Vpop được sáng tác vô tội vạ và chạy theo thị hiếu chung. Hình thức phối âm, phong cách không na ná nhau, chưa kể các “thảm họa” [iv] làm tác động xấu đến tâm hồn giới chủ tương lai đất nước. Nó thể hiện sự xuống cấp trí tuệ đáng buồn với tâm lý mất định hướng. Nhìn vào thị hiếu âm nhạc giới trẻ ngày nay, thấy … ngán ngẩm vê tình hình dân trí.

  1. Tính đối chọi giữa hai dòng nhạc Nam-Bắc:

Nội chiến Nam Bắc 1954-1975 tạo nên một thái cực trong nền âm nhạc VN. Dù rằng bên nào cũng giá trị đặc thù riêng nhưng cả hai có tính thiên cực đối chọi.

Nhạc miền Nam phát triển tự do, chỉ có số ít hùng ca chấn hưng tinh thần, đại đa số còn lại có tính ủy mị biểu hiện nỗi khô chinh chiến điêu linh: nhạc “sến”. Tâm lý tiêu cực của dòng nhạc sến gián tiếp ảnh hưởng đến tinh thần dân miền Nam đến nỗi nhiều người chỉ trích nó là “nhạc mất nước” ! [v] Còn bất công đau khổ, dòng nhạc này còn “hợp lòng người”. Hơn nữa, những lời nhạc chan chứa tình người giúp dòng nhạc sống mãi. Trong một xã hội băng hoại ngày nay thì tính “tình người” là điều bắt buộc cần khơi dậy hơn lúc nào hết . [vi]

Ngược lại, nhạc miền Bắc sáng tác theo định hướng nhằm kích thích tinh thần chiến đấu và tuyên truyền cho chế độ. Tuyệt đại đa số là hùng ca tràn mang đậm hình ảnh chiến tranh giết chóc [vii]. Có rất ít những bài nhạc tình yêu dưới dạng “lãng mạng cách mạng”,  và để không bị kiểm duyệt cấm đoán thì nó phải dựa chủ đề bối cảnh chiến tranh. [viii] Kể cả nhạc thiếu nhi cũng có chất “thép”. [ix]

Sự đối chọi hai dòng nhạc không thể tránh. Một đàng kích thích tính hiếu chiến và tuyên truyền; một đàng ủy mị buồn bã và lưu truyền “chui” bất chấp cấm đoán. Cả hai đều không có tác dụng tốt cho tiềm thức người dân.


[i]  Có lẽ vì lý do này mà người Tàu rất chú trọng đến việc bắt chước. Đặc biệt là sản xuất hàng nhái, hàng giả, kể cả tiền. Hơn nữa, do không sáng tạo mới nên người Tàu luôn giấu nghề ngay cả với con cháu của mình.

[ii]  Tai sao nền nhạc cổ không tiến được ? – Thẩm Oánh (Văn hóa Nguyệt San ngày 5-6-1953) có viết như sau:

“… Các nhạc khí mà hiện nhạc cổ còn sử dụng ngày nay, ngoài cây đàn bầu cho chính người mình sáng chế, các cây đàn khác như đàn nguyệt, đàn tranh (tức đàn thập lục), đàn tỳ, đàn nhi, đàn tam …v…v… đều là nhạc khí Trung Hoa mà lịch sử những cây đàn này rất là hay, đẹp…

Sử dụng nhạc khí ngoại lai, phổ biếp dịp nhạc ngoại lai, nguồn Việt nhạc cổ truyền đã từ bao lâu ngừng đọng như nước ao tù, vì chưa có gì đáng tiến cả.

Xét về nhạc thuật ta nhận rằng: non một trăm bản nhạc cố hữu của mình chỉ có chọn một thanh âm, khi hòa nhạc các đàn cùng hòa chung một điệu, những đốt đàn của một cây đàn trong ban nhạc cổ (ví dụ như của đàn tranh hay cây đàn tam thập lục chả hạn) tuy có hơi khác là vì dấu á tức là gẩy 5, 6 cung thật nhanh, để bắt cung chính, song cẫn chỉ trùng với cung chính mà thôi.

Lại tới khi sửa soạn lên dây, để hòa đàn, không có một thanh cử nào để làm chuẩn đích, giọng lên một thanh âm, nghe vừa tai và căn cứ theo đó để mội cây đàn lấy lại giâu rồi đồng hòa. Lại tới khi hòa, các nghệ sĩ mỗii người mỗi sở trường một lối theo sở thích cá nhân miễn sao câu đầu câu cuối ăn nhịp là được, nên chi, một nhạc sĩ quen hòa với ban nhạc này, không thể nhất đàn hòa với ban nhạc khác vì không thuộc ngòn của nhau, và về cách thức ghi âm thanh cho bản nhạc để trông đó hòa theo cho đúng nhịp, nguồn nhạc cổ của ta chưa có.

Hơn nữa sự trình bày một bản nhạc đòi hỏi nhiều điều kiện rất phức tạp, gần như trở thành một Đạo trong Kim cổ kỳ quan có nói đến…

Từ nhịp nhạc, điệu nhạc, từ thể thức đến trường hợp trình bày nhất nhất sự gì cũng đều phức tạp, nguồn nhạc VN do đó đã thiếu phương tiện cổ động và truyền bá. Nên chi tự ngày xưa cho tới bây giờ nguồn nhạc tuy có biến thể mà vẫn giữ nguyên hình trạng phôi thai, không sao khơi giòng để tiến hơn được nữa.”

[iii] Theo: http://hoangthinh.tumblr.com/post/381483629/tho-trao-phung-ve-nhiep-anh-tac-gia-nqu72

Có một bài thơ châm biếm về dân nhiếp ảnh có đoạn như sau:

…” Đi sáng-tác rày đây mai đó,

Dàn-dựng theo sách-vở rõ-ràng:

Bà già: miệng móm, vú nhăn,

Ong già: rụng hết sạch răng, râu dài,

Lựa thiếu-nữ: mình dây, tươi-mát,

Chụp trẻ-con: giương mắt đứng tròng,…

[iv]  Những bài hát điển hình thảm họa của Vpop: Da nâu (Ph.Th.V) , Nói dối (P.M), Teen vọng cổ (V.T.K), Bà xã number one  (T.G.V.) (Xem thêm trong youtube.com )

[v] Bài “Kỷ vật cho em” (Phạm Duy):

Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại. Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về. Anh trở lại có thể bằng chiến thắng Pleime, Hay Đức Cơ, Đồng Xoài, Bình Giã, Anh trở về anh trở về hàng cây nghiêng ngả , Anh trở về, có khi là hòm gỗ cài hoa, Anh trở về trên chiếc băng ca . Trên trực thăng sơn màu tang trắng.
Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại. Xin trả lời xin trả lời mai mốt anh về. Anh trở về chiều hoang trốn nắng. Poncho buồn liệm kín hồn anh . Anh trở về bờ tóc em xanh , Chít khăn sô lên đầu vội vã.. Em ơi!
Em hỏi anh. Em hỏi anh bao giờ trở lại . Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về. Anh trở lại với kỷ vật viên đạn đồng đen . Em sang sông anh cho làm kỷ niệm . Anh trở về anh trở về trên đôi nạng gỗ . Anh trở về, anh trở về bại tướng cụt chân. Em ngại ngùng dạo phố mùa Xuân, Bên nguời yêu tật nguyền chai đá.
Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại . Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về . Anh trở về nhìn nhau xa lạ . Anhh trở về dang dở đời em
Ta nhìn nhau ánh mắt chưa quen . Cố quên đi một lần trăn trối… Em ơi!  Em hỏi anh em hỏi anh bao giờ trở lại . Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về.

[vi]  Nghệ Sĩ nhân dân Trà Giang đã nhận xét: “Nhạc miền Nam tình người chứ không gân guốc sắt máu như nhạc miền Bắc”.

[vii] Bài hát “Cô gái vót chông” (Hoàng Hiệp):

Như bao cô gái ở trên non, cô gái sông ba đầu búi tóc thon. Tay vót chông miệng hát không nghỉ. Như bao cô gái ở trên non, như bao cô gái ở tây nguyên.
Ai nhanh tay vót bằng tay em? Chim hót không hay bằng tiếng hát em. Mỗi mũi chông nhọn hoắc căm thù. Xiên thây quân cướp nào vô đây.
Còn giặc Mỹ cọp beo, khi còn giặc Mỹ cọp beo. Em chưa ngừng tay vót chông rào buông rẫy. Nhưng mai đây giặc chạy rồi. Tre rừng ta làm nhà làm chòi cao.
Ê chân ta đi chưa nghỉ, trời chưa xanh. Em còn vót chông nhiều làm cạm bẫy. Ê quân xâm lăng gian ác bay muốn vào mũi chông sẵn sàng đây. Chờ bọn bay,  diệt bọn bay!

[viii]  Bài hát “Trường Sơn đông – Trường Sơn tây”, “Lá đỏ” ; sau 75 có bài “Con kênh ta đào”, “Anh ở đầu sông, em cuối sông”…

[ix]  Bài “thằng giặc Mỹ”, ngày nay chắc chẳng ai thèm nhớ đến: “Thằng giặc Mỹ nó khoe tài múa mép, rằng hạng nhất máy bay thần sấm sét, các cô chú dân quân ta chiến đấu đêm ngày, cho chúng nó tan thây chúng hóa thành đất sét. Thằng giặc Mỹ nó khoe tài múa mép, rằng hạng nhất máy bay thần sấm sét, các cô chú dân quân ta chiến đấu đêm ngày, cho chúng nó tan thây, chúng la hét đêm ngày.”

Hay bài “Em bé giải phóng quân” có đoạn:

“…Đêm qua giải phóng quân vượt sông, Đồn giặc cháy xác phơi đầy đồng…
…vác súng trên vai theo bước quân hành, nhằm đầu giặc Mỹ súng em pằng pằng …”

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s