Người thông minh và chế độ thông minh (sưu tầm)

Lưu Quân Ninh

Người thông minh và chế độ thông minh

Tam Dương dịch

Còn nhớ là ngay từ nhỏ đã được nghe nói rằng, dân tộc Trung Hoa là dân tộc cần lao, dũng cảm, trí tuệ. Từ khi cải cách mở cửa, cùng với một lượng lớn học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh ra nước ngoài theo học, kết luận người Trung Quốc thông minh không ngừng có thêm chứng cứ mới. Nhiều người cho rằng, người Trung Quốc và người Do Thái là hai dân tộc thông minh nhất trên thế giới, lời nói đó không phải là không có căn cứ. Người Trung Quốc có tài năng thương nghiệp được thế giới khâm phục, nhất là ở các nơi ngoài Trung Quốc lại phát huy rất giỏi. Thành tựu khoa học của người Hoa ở nước ngoài cũng khiến người ta phải tự hào. Điều càng làm cho người Trung Quốc kiêu ngạo là nền văn minh Trung Quốc với lịch sử năm ngàn năm kéo dài không dứt, trên thế giới không đâu có. Người Trung Quốc không có trí tuệ phi phàm quyết không thể giành được thành tựu vĩ đại như vậy.

Sự thông minh của người Trung Quốc dường như không phải nghi ngờ gì. Nhưng chí ít, chúng ta cũng phải hỏi một chút: liệu có phải ở bất kỳ phương diện nào người Trung Quốc đều thông minh cả hay là chỉ thông minh ở một số lĩnh vực nào đó, còn ở một số lĩnh vực nào đó lại không thông minh? Hoặc là tại một số lĩnh vực nào đó có vô số khôn vặt (tiểu thông minh) nhưng lại không có trí tuệ lớn? Nếu người Trung Quốc tại các mặt đều thông minh tuyệt đỉnh, đại trí đại giác thì vì sao người Trung Quốc đã bị động, bị đánh trong một thời gian dài thời cận đại, vì sao mãi không ra khỏi được cái quái đồ tuần hoàn lúc trị lúc loạn tràn đầy bạo lực và tanh mùi máu? Vì sao trải qua năm ngàn năm lâu dài, đến nay Trung Quốc vẫn là nước đang phát triển? Hơn nữa về tổng giá trị sản xuất quốc dân tính trung bình theo đầu người [1] còn bị các nước có mấy trăm năm lịch sử, thậm chí có nước mới chỉ có mấy chục năm lịch sử bỏ lại phía sau rất xa? Từ những điều trình bầy trên, có thể thấy đồng thời với việc người Trung Quốc thông minh, nhất định là cũng không đủ thông minh ở một số mặt, thiếu đại trí tuệ, thậm chí rất hồ đồ. Nếu như tìm ra được những lĩnh vực đó, chí ít cũng vô cùng có lợi cho việc người Trung Quốc nhận thức lại sự thông minh của mình.

Khó có thể kể ra đây từng lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực như nói trên, nhưng cũng có thể từ trong cái mạch danh nghĩa cá nhân, ăn uống, đến sự chuyển biến tự do, quyền lợi mà tìm được một số manh mối. Trong giao dịch không khó phát hiện sự dùng cái ăn đổi lấy quyền lợi, không hiếm thấy việc dùng danh phận đổi lấy tự do; những người Trung Quốc bình thường thường tham lợi nhỏ, giỏi khôn vặt, bị hố lớn, mắc mưu to mà một thời gian dài vẫn không tự biết. Cá nhân tôi cho rằng, phần lớn sự thông minh của người Trung Quốc được thể hiện trong sinh hoạt riêng tư, trong cầm, kỳ, thi, hoạ, trong thơ từ, ca hát, trong chế biến ăn uống, trong giao tiếp hàng ngày. Trong những lĩnh vực này có một số lúc, một số việc nếu bảo là thông minh không bằng nói là đồ khuyển nho; nếu bảo là thông minh chẳng bằng nói là không có viễn kiến, thiếu trí tuệ lớn. Mặt khác trong lĩnh vực công cộng, tài thông minh và trí tuệ của người Trung Quốc có thiếu sót nghiêm trọng. Có lúc hèn kém đến mức coi mình không phải là người. Ngay những phần tử trí thức trong quan hệ giữa cá nhân và quốc gia đã tự nguyện coi mình là “nô tài” để người khác sử dụng chứ không hề nghĩ đến việc coi mình là người chủ, tự mình chi phối số phận của mình, tự mình là mục đích của mình, mình là một cá nhân vì cá nhân mình mà sống.

Hai mươi năm trước Trung Quốc khôi phục thi vào đại học với lý do “nhân tài giữa hai thế hệ không có sự nối tiếp, đất nước cần nhân tài”, tôi đã cảm thấy kiêu ngạo vì có cơ hội được đứng ra để quốc gia lựa chọn, cảm thấy phải cám ơn vô cùng vì được đất nước coi là nhân tài; và không hề có bất cứ nghi ngờ gì về quan niệm “nhân tài”. Hai mươi năm sau, khi từ TV một lần nữa được nhìn thấy, được nghe thấy cùng lý do đó về việc khôi phục thi vào đại học, tôi bỗng đột nhiên nẩy sinh nghi ngờ: nếu đất nước không cần nhân tài, thì có thể không khôi phục thi vào đại học ư? Không cần thanh niên đi học, chịu giáo dục ư? Hoặc giả, nếu lý do đó là đúng, nếu như thụ hưởng giáo dục không phải là quyền lợi mà mỗi thanh niên đều có độc lập với nhà nước, nếu như quốc gia cảm thấy nhân tài đã đầy đủ hoặc là quá thừa, hoặc giả việc bồi dưỡng nhân tài có vấn đề, thế thì, sẽ giống như điều đã xẩy ra trong quá khứ, việc thi vào đại học sẽ bị chấm dứt một cách đường hoàng à? Một tỷ dụ được lưu hành rộng rãi đương thời là “Bá Nhạc và thiên lý mã” [2] . Chẳng lẽ mục đích sống của mỗi thanh niên là làm “con ngựa tốt” trong chuồng ngựa của nhà nước ư? Nếu nhà nước không cần “ngựa” nữa thì cơ hội để thanh niên thành “ngựa” cũng mất đi. Nếu tự mình coi mình là ngựa thì người khác căn bản không cần phải coi bạn là người. Cái quan niệm chủ quan lấy lý do quốc gia làm đòi hỏi cao nhất từ hàng thế kỷ trước đã bị bác bỏ tơi bời thế mà ngày hôm nay vẫn là đạo lớn được thi hành. Nếu như hai mươi năm trước, quan niệm đó không bị chỉ trích quá đáng thì liệu hôm nay chúng ta còn có thể trình bầy lại một cách thản nhiên, kiên trì quan điểm đó không? Nếu như cá nhân chỉ là công cụ của “quốc gia” trừu tượng, liệu chính phủ hữu hạn còn có khả năng không? Còn cần thiết không?

Cũng có thể người Trung Quốc thông minh, trí tuệ thật. Thế nhưng điều đáng tiếc là, lâu nay, rất ít người tập trung một cách đại qui mô loại thông minh và trí tuệ đó vào việc thăm dò con đường thiết lập chính phủ hữu hạn. Cũng có thể ở một số nơi, người nước ngoài còn xa mới tinh nhanh được như người Trung Quốc. Thế nhưng họ biết dùng cái trí tuệ thiếu hiếm nhất ấy vào nơi quí báu nhất. Ngay từ thế kỷ trước công nguyên, đã phát hiện ra trí tuệ cổ Hy Lạp, chính phủ được hưởng quyền lực tuyệt đối là chính thể biến thái, cách nghĩ dựa vào sức mạnh của chính phủ để tiêu diệt tài sản tư nhân là ý niệm ngu xuẩn. Ngay từ thế kỷ 13 đã biết dùng pháp luật để hạn chế vương quyền; tại thế kỷ 17 và 18, một số nước ở lục địa cũ và lục địa mới đã thực hiện kinh tế thị trường cũng như chính phủ hữu hạn đồng bộ với nó. Còn thế kỷ 21 hôm nay, chúng ta vẫn còn vì chuyện liệu có thực hiện kinh tế thị trường hay không mà tranh luận không thôi. Ngay những người ủng hộ kinh tế thị trường một cách kiên định, khi cổ suý kinh tế thị trường cũng không thể không lúng ta lúng túng, ngập ngà ngập ngừng khi nói đến quyền sở hữu tài sản và tự do kinh tế, nói gì tới dám đứng thẳng lưng, khí thế hùng tráng. Do người Trung Quốc trên một số lĩnh vực không thể hiện được trí tuệ lớn, nên sự ngượng ngập giữa người Trung Quốc lạc hậu và người Trung Quốc thông minh không hề làm cho người ta ngạc nhiên.

Người Trung Quốc xưa nay nổi tiếng vì buôn bán giỏi. Xem xét từ lịch sử cho thấy, đầu óc chính trị của người Trung Quốc cũng không đơn giản, nhất là sở trường trong đi sâu kinh doanh và mặt dầy mày dạn. Thế nhưng đối với giá cả khác nhau của chế độ chính trị khác nhau thì người Trung Quốc chưa bao giờ dùng đầu óc thương mại để hạch toán một cách nghiêm túc chặt chẽ, nên từ đời này sang đời khác chịu hết nỗi đau khổ, và phải trả giá mà không tự biết. Tiên sinh Lâm Ngữ Đường tác giả cuốn Kẻ sĩ của ta và dân ta đã chỉ ra rằng người Trung Quốc chỉ mong chờ lãnh tụ nhân từ chứ không quan tâm xây dựng chế độ bảo vệ quyền lợi và tự do của mình, dẫn tới có hàng ngàn hàng vạn sự việc như thế này: “Nhân dân vây quanh một vị trưởng quan vừa rời chức vụ, quì xuống đất, mắt tràn đầy những giọt lệ cảm kích. Đó là một chứng minh tốt nhất về sự cảm ơn, ghi nhớ công đức của người Trung Quốc, là ví dụ tốt nhất về quan lại Trung Quốc trong việc ban ơn. Nhân dân chỉ biết đó là ơn huệ, chứ không biết đó là việc quan lại phải làm.” Nếu người Trung Quốc thông minh, vì sao lại không quan tâm chính trị, không quan tâm chính nghĩa chính trị? Vì sao không để ý tới tự do và quyền lợi mà chỉ quan tâm đến việc không có tài sản và quyền lực? Giữa thông minh và ngu xuẩn, giữa người và chế độ có một số đi kèm quan trọng thường bị người ta coi nhẹ. Có sự kèm theo nhau giữa người ngu xuẩn và chế độ cao minh nhưng cũng có sự kèm theo nhau giữa con người thông minh và chế độ xấu kém. Tất nhiên tốt nhất là có sự kèm theo nhau giữa con người thông minh và chế độ cao minh, và xấu nhất là sự kèm theo nhau giữa con người ngu xuẩn và chế độ xấu kém. Ở Trung Quốc sự cùng kèm theo nhau giữa người và chế độ tuy không xấu nhất nhưng cũng quyết không phải là tốt nhất. Nếu như sự cùng kèm theo nhau xấu nhất dễ dàng tránh được thì sự cùng kèm theo nhau tốt nhất sẽ rất khó thực hiện; cá nhân người viết bài này cho rằng, thà có con người ngu xuẩn kèm theo chế độ cao minh còn hơn. Dùng thái độ đối xử với thông minh để đong đếm chế độ ngu xuẩn là những chế độ nào đó ép buộc sự thông minh tài trí của cá biệt người vào chế độ thông minh tài trí của mọi người, Trung Quốc có một câu nói có cách nhìn hình tượng thích hợp nhất với loại chế độ đó là: “Vũ Đại lang mở quán.” Chế độ cao minh là chế độ để cho những người phổ thông không cao minh lắm được phát huy một cách đầy đủ. Như thế xem ra, sự thông minh và ngu xuẩn của con người còn lâu mới quan trọng bằng sự cao minh và xấu kém của chế độ. Một dân tộc dù có thông minh nhưng một khi sự thông minh tài trí đó bị đàn áp hoặc là ở phương diện quan trọng nhất lại không thể hiện ra được thì loại thông minh ấy cũng chẳng có tác dụng gì. Còn ở dưới chế độ cao minh, bất kể là con người có thông minh hay không, chỉ cần động viên được hết tài trí vốn có thì cũng được coi là khả quan, thu lợi rất nhiều. Nếu người Trung Quốc thông minh thật thì phải đưa được chứng cớ quan trọng nhất ra. Thể hiện quan trọng nhất của sự thông minh là biết mài giũa cho khéo những cái còn yếu, còn thiếu về trí tuệ bằng chế độ.

Bản tiếng Việt © 2008 talawas


[1]Chính là GNP per capita trong hệ thuật ngữ kinh tế học tiếng Anh. (Chú thích của talawas.)
[2]Bá Nhạc là tên hiệu của Tôn Dương, sống vào thế kỷ 7 trước công lịch. Tương truyền Tôn Dương là một thầy tướng có tài xem tướng ngựa siêu phàm, bằng việc quan sát bộ xương và cấu tạo cơ thể của mỗi con ngựa ông có thể đoán định khả năng và đặc tính của con ngựa đó. Truyền thuyết còn kể rằng Tôn Dương có thần giao với loài ngựa, và rằng hễ ông đi qua chợ bán ngựa mà liếc nhìn một con ngựa nào đó thì lập tức con ngựa đó lên giá vùn vụt. Tên hiệu Bá Nhạc là danh xưng Hán-Việt của chòm sao Scorpio, được coi là thiên thần cai quản các thiên mã trên trời. Sau này, Hàn Dũ đời Hán đã tỷ dụ sự tích Bá Nhạc tri giao tuấn mã với việc các bậc quân vương (hay nhà nước) biết trọng dụng người hiền tài. (Chú thích của talawas.)

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s