Ðịnhmạng của Quốcgia, Vănhóa hay Vănminh? – Nguyễn Cường

Cáchđây khônglâu, trongkhi tìm tàiliệu thamkhảo nóivề Ðệnhị Thếchiến, ngườiviết có đọcđược một câuchuyện kểlại cuộc đốithoại khá thúvị, giữa một caitù Hạsĩ (Corporal) của Ðứcquốcxã và một linhmục tuyênúy tênlà Sampson, đạidiệncho tùbinh Mỹ trong trạigiam tù Stalag II. Thờiđiểm xảyra câuchuyện là vào những tuầnlễ cuối của cuộcchiến, khi caitù lẫn tùbinh đều biếtchắc là aithắng aibại rồi, nên nộidung có phần tựnhiên và thànhthật từ vị linhmục, khôngcòn khôngkhí trấnáp hay losợ nhiều như trước nữa. Câuchuyện đốithọai nhưsau:

Caitù: “Ông nghĩgì về bọn Bônsơvích? Làmsao Mỹ cóthể trởthành đồngminh của những ngườiNga vôthần đó được?”

Linhmục: “Theo tôi, cả hai chínhquyền giốngnhư là hai sinhvật được chora đời bởi cùng một giống! Nhưng hiệntại bâygiờ thì Phátxít nguyhiểm nhất, nên chúngtôi phải nhờ bấtcứ phươngtiện nào sẳncó để loạitrừ đi.”

Caitù (nổi nóng): “Ông điên rồi! Nếu còn không tin, thì để tôi chỉ cho Ông thấy tụiNga sống dơbẩn nhưthếnào”.

Nói xong, caitù dẫn vị Linhmục tới gần dãynhà dànhriêng cho tùbinh Nga, chỉ vào và nói:

“Ðó, Ông coi, họ sống dơ như heo!”.

Thật vậy, đólà dãynhà dơbẩnnhất, mùi hôihám xôngra cùngkhắpcả trạigiam.

Linhmục gậtđầu đồngý, nói:” Nhưng làmsao họ cóthể giữcho sạchsẽ được trong hoàncảnh này?”

Caitù: ” Ông chưa hiểu điều tôi muốn nói! Những dãynhà của tùbinh nước khác giữ sạch được. Cónhững tùbinh Nga là Giáosư Ðạihọc. Tôi đã nóichuyện với họ. Ðólà những người tríthức tiêubiểu nhất ở Nga, mà họ không thể nóira được sựkhácbiệt giữa Vănhóa và Vănminh!”.

Linhmục: ” Ô! chẳngqua chỉ là vấnđề xửdụng ngônngữ “.

Caitù: ” Không! Không! Ông vẫn chưa hiểu điều tôi muốn nói! Họ thựcsự khônghiểuđược sựkhácbiệt! Này, Ông có biết là khi có một người chết, họ để đó đến mấy ngày không?”

Linhmục: ” Ðể họ lảnh khẩuphần ăn của người đó!”

Trongsố 21000 tùbinh Nga vào trại, chỉ còn khoảng 4000. Ðasố chết vì đói.

Caitù làmlơ nóitiếp: ” Bácsĩ Hawes thuộc nhà giam của Ông, đã khámnghiệm và khẳngđịnh là có vấnđề ănthịt người chết!”

Linhmục imlặng để chấmdứt cuộcđốithọai, vì chính bảnthân Ông, sau hơn một tháng bị nhịnđói vì thiếu ăn, ông đã hiểurõđược những tùbinh Nga khôngcòn cáchgì kháchơn trong hoàncảnh như trên, nếu khôngmuốn bị chếtđói…!

Tạm bỏqua những câutrảlời khônkhéo của vị Linhmục, cũng như thànhkiến của Caitù bị thấmnhuần bởi chủnghĩa Quốcxã cựcđoan, có một điểm làm cho ngườiviết ngạcnhiên thậtsự về một nhậnxét kháchínhxác của ngườilính Ðức chỉ với cấpbậc Hạsĩ, khi đềcập tới vấnđề Vănminh (Civilization) và Vănhóa (Culture). Chính nhậnxét này đã giúpcho ngườiviết hiểurõ một thắcmắc đãcó từtrước: Tạisao đasố các nước phươngTây thường nói về Vănminh, trong khi ngượclại ở phương Ðông lại thường chútrọng hay nói nhiều về Vănhóa? Ðiểnhình cho dễ hiểu, và cũng là chủđề chính của bàiviết này, nếu làm một consố thốngkê tấtcả các sách chữViệt đã xuấtbản, thì đasố đều viết hay nói về Vănhóa. Một sựkiện rõrệt nữa là chúngta thường nghenói khôngbiết baonhiêulần: ” Ðể bảotồn và pháthuy vănhóa … Ðậmđà bảnsắc vănhóa dântộc…” v.v. và v.v. (cólẽ cũngnên kểluôn các nước phươngÐông, nhất là Áchâu, khôngriênggì Việtnam). Trongkhiđó, thử đivào các thưviện hay các hiệusách lớn ở Âuchâu hay Mỹ chẳnghạn, và nếu sosánh tổngsố đầusách có chữ “Civilization” với “Culture”, thì tỷlệ phải là từ 5 đến 10 lần nhiềuhơn, nghĩalà sách nóivề Vănminh chiếm đạiđasố.

Nộidung của bàiviết này sẽ giớithiệu với quý độcgiả một lýthuyết về “Ðịnhmạng” của quốcgia, đồngthời cũng tìmhiểu sựkhácbiệt giữa hai từ Vănhóa và Vănminh. Phần cuối của bàiviết sẽ thảoluận đến mộtvài “ưutư ” hay “bứcxúc” về Vănhóa Việt.

Vănhóa hay Vănminh?

Trong việc tìmhiểu hay địnhnghĩa cho rỏràng hai chủđề trên, theo nhậnxét của người viết, ngaycả các “Nhàlàmvănhóa” Việtnam cũngcó nhiều tưtưởng khácnhau. Mộtsố vị không biết chịu ảnhhưởng của trườngphái nào, chorằng Vănhóa gồmcó hai loại “nổi” và “chìm”. Vănhóa “nổi” là tấtcả những gì xuấthiện rangoài rộngrãi và phổbiến, nên có một danhtừ baoquát hơn, còn gọilà Vănminh. Nhưvậy theo quívị trên, Vănminh có nghĩalà Vănhóa “nổi”, hay chínhxáchơn, Vănminh là một thànhphần của Vănhóa(!?).

Thậtra ởđây khôngcó chuyện đúng hay sai, mà chỉlà sự “thôngdịch” ýnghĩa của hai từ có chínhxác và đầyđủ hay không? Ngườiviết dùng từ thôngdịch, vì hầuhết các nhàvănhóa Áchâu, đều mặcnhiên đồngý nguồngốc ýtưởng của hai danhtừ Vănhóa và Vănminh, xuấtphát từ các nước phươngTây. Trướcđó, điểnhình là ở Trungquốc hay các nước lánggiềng chịu ảnhhưởng, chỉ thấy xuấthiện các từ như là: phongtrào, phongtục, phonghoá, vănchương, trítri, khaitrí, chínhkhí, tháibình thịnhtrị (vănminh?).

Về địnhnghĩa hay ýnghĩa của hai danhtừ nóitrên, dùcó khácnhau ở mộtvài chitiết, đasố các họcgỉả phươngÐông đềucó cáinhìn gần giốngnhau về từ Vănhóa. Nhưng vấnnạn chính đưara đâylà họ thường chútrọng và nói nhiều về Vănhóa, trongkhi chỉ nhắcsơ qua hay bỏquên luôn Vănminh. Vậythì cógì khácbiệt hay giống nhau giữa hai từ Vănminh và Vănhóa quá quenthuộc nói trên? Và nếunhư có khácnhau, thì từ nào sẽ đóngvaitrò quantrọng thíchhợp hơn trongkhi xửdụng, dựavào khônggian và thờigian của sựviệc?

Ðể lạmbàn về các vấnnạn trên, trướchết, xin trởlại với địnhnghĩa gốc của hai từ trên. Theo từđiển “The American Heritage Dictionary,” Second College Edition, nguyênvăn như sau:

Culture: The totality of socially transmitted behavior patterns, arts, beliefs, institutions, and all other products of human work and thought characteristic of a community or population.”

Tạmdịch sátnghĩa, “Vănhóa là: Toànthể những gì xãhội truyềnlại trong lềlối sinhhọat, nghệthuật, tínngưỡng, tổchức, và tấtcả những sảnphẩm nào khác, bằng hànhđộng hay tưtưởng, mang sắcthái chung của một cộngđồng hay tậpthể.”

Dựavào địnhnghĩa trên thì đasố, nếu khôngmuốnnóilà hầuhết, các nhàlàmvănhóa phươngÐông đều đồngý và nói tươngtự. Vậy tạmthời cho là khôngcó vấnđề “hiểunhầm” từ Vănhóa hay “bấtđồng ngônngữ” ởđây. Bâygiờ xin tiếpdẫn qua từ Vănminh.

“Civilization: An advanced stage of development in the arts and sciences accompanied by corresponding social, political, and cultural complexity”.

Tạmdịch, “Vănminh là: Thờikỳ tiếnbộ của những pháttriển về Nghệthuật và Khoahọc, được kèmtheo bởi những đápứng đadạng thuộcvề xãhội, chínhtrị, và vănhóa.”

Nhưvậy, theo cáinhìn của phương ây, trong Vănminh có chứa Vănhóa, hay Vănhóa là một kếtqủa của Vănminh. Nóicáchkhác cho đơngỉản và dễhiểu, thì phươngTây chorằng: Vănminh là “Trítuệ” hay Trithức nóichung của một tậpthể, và vănhóa là “sảnphẩm” có được từ nền vănminh đó dưới nhiều hìnhthức khácnhau như ngônngữ, tôngíao, âmnhạc, phongtục, cách ănmặc, cưxử vớinhau, v.v. và v.v…

Dođó, nếu chấpnhận phươngTây là nguồngốc xuấtphát của hai từ nóitrên, thì liệu chúngta có cầnphải hiểu theo địnhnghĩa của họ haykhông? Ðồngthời, cũng có một câuhỏi khác: Phảichăng phươngÐông đã hiểunhầm phươngTây về từ Vănminh? Câutrảlời của ngườiviết sẽ là “Không”, phươngÐông khônghề hiểunhầm, mà tráilại hiểu rấtrõ. Tuynhiên, có hai lýdo chính để phươngÐông chỉ chuyêndùng hay nói nhiều về vănhóa. Thứnhất do khiêmnhường, một đặctính Vănhóa khôngmuốn trựctiếp nói thẳng vấnđề, và phải dùng hìnhthức giántiếp dễdàng được chấpnhận hơn. Lýdo thứhai là tâmlý tựáí chủngtộc, vì nóiđến Vănminh là nóiđến những thànhtích sosánh tiếnbộ nhất về mọimặt. Chođến bâygiờ, nhiều họcgiả phươngÐông vẫn còn nghĩrằng, sởdĩ Tâyphương giàumạnhhơn là chỉnhờ cóđược ưuthế về mặt khoahọc và kỹthuật, và nếu chỉcó nhưvậy thì chưachắc là Vănminh hơn (!?). Tâmlý của phươngÐông chỉ chútrọng nóivề Vănhóa cóthể được giảithích nhưsau: “Ðây này, xin trìnhbày là chúngtôi có cái A, cái B,….. vật Y, chuyện Z, v.v, tùytheo trìnhđộ của quívị để xemxét và phêbình tốt hay xấu, riêng chúngtôi thì xin miễn đưara kếtluận!”.

Một hìnhảnh thựctế và dễhiểu hơn, Vănminh biểutượng cho trítuệ qua hìnhảnh nãobộ của conngười, giốngnhư những chùmrễ và gốccây ở dưới đất, khôngthấy hay ít xuấthiện, thì làmsao nóira nhiều được để thưởngthức. Trongkhi Vănhóa giốngnhư thâncây có nhiều nhánh, với vôsố cànhlá và các bônghoa tươiđẹp phôtrương ra, tiêubiểu cho những cáihay cáiđẹp trong nhiều lãnhvực Vănhóa. Phảichăng phươngÐông cũng cólý, khi thích nóinhiều về Vănhóa (!?)

Ðúnghơn, khi tìmhiểu về Vănminh của một xãhội, là phải nói tấtcả những gì cóđược, kểcả Vănhóa trong xãhội đó. Nhưng thường là côngviệc lậplại nhàmchán và mấtthìgiờ, nên đasố chỉ muốn nói những gì đặcbiệt nổibật, hay xuấtsắcnhất sovới các xãhội khác. Chẳnghạn, khi nóiđến Vănminh Trunghoa cáchđây gần ngàn năm, ngườita thường ưutiên nói nhiều về những phátminh kỷthuật như labàn, giấyviết, máy in, bàntínhtay, thuốcsúng, vì đólà những tiếnbộnhất vào thờiđiểm mà các nước khác chưa biết hay khôngcó. Dođó, đã tạocho mộtsố người có ấntượng thiếusót về ýnghĩa rộngrãi của từ Vănminh. Một bứctranh đẹp, một bản nhạc hay, một tácphẩm Vănchương nổitiếng, sẽ khôngthể rađời được, nếu tácgiả không xửdụng đến tàinăng và trítuệ của mình.

Dùsao, có hai điểm khácbiệt quantrọng cần chúý là yếutố khônggian và thờigian. Vănhóa thường được dùngcho những tậpthể nhỏ, trong khi Vănminh dùng trong những phạmvi rộnglớn hơnnhiều. Chẳnghạn, chúngta thường nghenói: Vănminh của một chủngtộc hay quốcgia (European Civilization, Greek Civilization), trongkhi chỉ nghenói Vănhóa của côngty (Corporate Culture), hay Vănhóa của bộlạc (Tribal Culture). Tươngtự, ngườita thườngnói là “Vănminh của nhânlọai” mà ítkhi hay khôngnói “Vănhóa của nhânlọai”. Trên là nóivề yếutố khônggian.

Về yếutố thờigian, khi nhắcđến nghệthuật tẩmliệm hay ướpxác cáchđây hơn 4 ngàn năm, ngườita thườngdùng từ Vănminh Aicập (hay Phichâu), mà khôngdùng từ Vănhóa. Nhưng khi nóiđến các nghilễ về tangchế hay hônphối, hoặc các bộmôn nghệthuật đang thịnhhành như âmnhạc, hộihọa, thờitrang và cách ănmặc, thì ngườita lại dùng từ Vănhóa, vì đólà chuyện đang xảyra trong hiệntại. Thídụ, bâygiờ ở Việnam khôngcòn ai nhuộm răng đen, nên tục nhuộm răng đen khôngcòn đượccoi là Vănhóa Việt nữa, dù phongtục đó chỉ mới bị đàothải chưaquá một thếkỷ. Nó đã trởthành Lịchsử (của vănhóa). Trongkhi tụclệ dùng trầucau để ăn hay dành cho đámcưới vẫn còn là hìnhảnh Vănhóa Việt, dù đã kéodài trên cả ngànnăm. Theo hiểubiết thôngthường, khi nóiđến Vănhóa là ámchỉ tấtcả những sinhhọat chung về vậtchất hay tinhthần của một cộngđồng hay tậpthể conngười trong thờiđiểm hiệntại. Nhưng khi nóiđến Vănminh, ngườita thường muốn nhấnmạnh đến những thànhquả tiếnbộ nhất trong hiệntại lẫn quákhứ, và dĩnhiên, sẽ là cáithướcđo của Trítuệ.

Nhânđây, ngườiviết cũng xin đưara mộtvài ýkiến vềviệc sửdụng từ Vănhóa.

* Nước Việtnam có 4 ngàn năm Vănhóa. Ðạikhái, đâylà một cáchnói để khơi dậy niềmtựhào của dântộc, và dùlà một thiệnchí, thiểnnghĩ khôngđược “Ðúng” lắm! Thửhỏi là trước 4000 năm đó, tổtiên của “những ngườidânViệt saunày” đãcó Vănhóa chưa? Hay họ đã khôngcó chút Vănhóa nàohết? Một thídụ, dámchắc trongsố các vị thường nói câutrên, đasố cũng đã từng cho rằng Vănhóa của nước Mỹ chỉ mới có hơn hai trăm năm(?). Câuhỏi tươngtự là: Những người đầutiên đến nước Mỹ trên chiếc tầu Mayflower đã có vănhóa chưa? Thựctế hơn, quívị có dám nói là Vănhóa của Người Mỹ gốcViệt chỉ mớicó 26 năm!? Nếu cảthếgiới này đều nói nhưtrên, thì cólẽ các dântộc ở Phichâu sẽ phải tựhào để nóirằng họ đã có hơn 10 ngàn năm Vănhóa là tốithiểu! Vậy, có điềugì saitrái hay không hợplý khi nói “Nướcta có vài ngànnăm lịchsử”?

* Một số nhàlàmvănhóa Việt vẫn thường đưara một câunói tươngtự như là một chânlý của vănhóa, mà nếukhônglầm, thì có âmhưởng gầngiống như “Truyện Kiều còn…. thì nước Việt còn”, đạikhái nhưsau: “Vănhóa là cái bảnghiệu nóilên sựthịnhsuy của một dântộc. Bảnghiệu chưa mất thì dântộc còn. Và dântộc còn thì quốcgia còn”. Thúthật, ngườiviết khôngbiết nóisao để thuyếtphục quívị đó, hơnlà đưara mộtvài dữkiện cụthể. Thídụ, Vănhóa của giốngdân dađỏ còn đó qua các sinhhọat hay ngônngữ, dântộc dađỏ cũng còn đó, mà quốcgia thì mấttiêu! Gầnđây nhấtlà dân Tâytạng, dân Kusk ở Iraq, dân Chechen ở Nga hay dân Timor ở Namdương. Một kinhnghiệm thựctế khác, ngườiviết cólần thườnghay đi ăn ở một tiệm ViệtNam nổitiếng từlúc mới khaitrương. Vàinămsau, tìnhcờ gặp lại ôngchủtiệm nóichuyện, mới biết ông đã sangtiệm đó cho ngườikhác, nhưng vì sợ mấtkhách, nên họ đã giữ lại nguyên bảng tênhiệu cùng toànbộ ban nhânviên quảntrị! Nếu coi quốcgia như một “cửatiệm” thunhỏlại, thì đó chínhlà mối nguycơ của chủnghĩa thựcdânmới khátinhvi. Chủquyền quốcgia bị khốngchế hay sangnhượng cho ngoạinhân, nhưng nhândân thì lại yêntrí là họ đang phụcvụ cho tổquốc!

* Khôngthể có cáigọilà “Ðavănhóa” được! Vănhóa là một danhtừ trừutượng chung, khôngcó sốnhiều, cũngnhư từ Danhdự. Cóthể nói Danhdự của một cánhân, nhưng khi có nhiều cánhân hợplại thì gọilà Danhdự của một tậpthể, khôngthể nói tậpthể đó có “ÐaDanhdự”! Thídụ, khôngthể nói nướcMỹ là quốcgia “Ðavănhóa”, mà phải nóilà nướcMỹ có một nềnVănhóa đachủng hay tạpchủng (melting pot), trongđó cónhiều sắcthái Vănhóa khácnhau của hơn trăm chủngtộc. Nếu hiểu “ÐaVănhóa” như quívị đãnói ởtrên, thì có quốcgia nào mà khônglà “ÐaVănhóa”? Ðiểnhình, Vănhóa Việt là tổnghợp cuả nhiều Vănhóa sắctộc như : Trunghoa, Chàm , Cambốt, Mường v.v.

Vòng Ðịnhmạng

Ngườiviết đã trìnhbày tổngquát về địnhnghĩa và sự liênhệ giữa hai từ Vănminh và Vănhóa. Trong tiểumục này, xin bàn tiếpđến vaitrò Giáodục và mối tươngquan của cả ba từ. Trướckhi nóiđến Giáodục, tưởng cũng nên nhắctrởlại một đặctính chung của Vănminh và Vănhóa. Ðólà tính thayđổi khôngngừng theo thờigian mà các “Nhàlàmvănhóa” phươngÐông gọi là nềnvănhóa “Ðộng”( ngượcvớilại Vănhóa “Tỉnh”, mà thựcra trong vũtrụ này, chẳngcógì là “Tỉnh” cả theo lýthuyết khoahọc lẫn triếthọc!). Ðộnglực cho sựthayđổi đó chínhlà Giáodục.

Giáodục theo nghĩa nguyênthuỷ từ tiếngHán (Nôm) gồmcó hai phần đầyđủ, về hướngdẫn tinhthần là Giáohuấn, và nuôidưỡng thểxác là Dưỡngdục. Từ Giáodục này có trước khálâurồi, do nguồngốc từ tiếngHán được diễnâm ra tiếngViệt, khôngphải mượn ýnghĩa từ phươngTây. Mặcdù theo địnhnghiã trên, chúngta có một cáinhìn hay địnhnghĩa khá đầyđủ về Giáodục, nhưng khi thêmvào cả việc nuôidưỡng thểxác, thì quả thật ngườiViệt (hay Áchâu) đã hạnchế Giáodục rấtnhiều. Theo đúng ýnghĩa, côngviệc “Dưỡngdục” chỉ dànhcho thiếuniên còn trong tuổi đihọc màthôi, vì chỉcó những đứatrẻ sống với Chamẹ, hay còn nhỏ tuổi mới cần được nuôidưỡng về thểxác(?). Trongkhi phươngTây chỉ nóiđến Giáohuấn (education) về kiếnthức hay tinhthần, nhưng lại ámchỉ cho tấtcả mọi thànhphần không phânbiệt già hay trẻ. Ngườiviết tạmdùng từ Giáodục theo ngônngữ tiếngViệt trong bài này, nhưng xin hiểu với ýnghĩa rộngrãi hơn cho mọi lứatuổi.

Nhiệmvụ chínhthống của “Nhàgiáo” hay ưutiên hàngđầu của Giáodục, chínhlà khaitrí, hay nóirõhơnlà mởmang trítuệ cho người được giáodục, cònlại tấtcả các vấnđề khác chỉlà thứyếu. Khôngcó trítuệ hay thôngminh thì làm bấtcứ chuyệngì cũng gặp khókhăn, dùchỉ muốn làm “ngườihữuích” cho xãhội. Xinmiễn dàidòng giảithích thêm về địnhnghiã, vì ngay trong Giáodục thời Nhohọc cũngcó nói “Nhân bất học, bất tri lý” rồi! Nếucần hơn nữa, thì lịchsử cũng đã minhchứng chothấy, những người yêunước mà thiếu sángsuốt thì chỉcó làm hạinước hơn là cứunước! Từ địnhnghĩa đã trìnhbày ởtrên, chúngta cóthể thấyrõ mốiliênhệ thứhai giữa Giáodục và Vănminh. Giáodục là để khaiphóng trítuệ và chínhlà độnglực cho sựVănminh tiếnbộ của xãhội. Nóicáchkhác, Vănminh là một “sảnphẩm” của Giáodục.

Saucùng, vấnđề cònlại là muốn có một nềngiáodục tốtđẹp, hay ítra là cóhiệu quả, thì phải cầnđến những điềukiện gì? Thắcmắc này, tuy nghequa thấy rắcrối nhưng lại không khó trảlời. Tổngquát, các câutrảlời sẽ là: Cầncó một chươngtrình Giáodục tiêntiến và hữuhiệu…, một nền kinhtế thịnhvượng để quốcgia cóthể xâydựng trường học và huấnluyện giáo chức…, đasố nhândân có côngviệclàm, không bị đóiăn thiếu mặc, v.v. Tómlại cóthể quyvề trong vài lãnhvực chính: Kinhtế, Chínhtrị, và Xãhội, mà tấtcả cácthứ nóitrên là gì, nếu khôngphải là một trong những phầntử kếthợp dưới cái tên gọi chung là Vănhóa! Nhưvậy ởđây chứngminh chothấy mốiliênhệ thứba: Giáodục lạilà một sảnphẩm của Vănhóa!

Nốilại vớinhau ba mốiliênhệ trên sẽ có: Vănminh chora Vănhóa, Vănhóa chora Giáodục, và cuốicùng thì Giáodục lại chora Vănminh! Ðếnđây, đọcgỉ vậy? ” (Theo đồnggiao của các thiếunhi thường hát: ” Kỳnhông là ông Kỳđà, Kỳđà là cha Cắcké, Cắcké là mẹ Kỳnhông.”) Xinthưa là không, nếu viếtlại ba mốiliênhệ nhưsau: ” Vănminh chora Vănhóa, Vănhóa hìnhthành nềgiáodục, và Giáodục làmthayđổi Vănminh”, thì Vănminh ở câu cuốicùng chắcchắn sẽ không giốngnhư Vănminh ở câu đầu, màlà một Vănminh tiếnbộ hơn Vănminh cótrước! Cụthể hơn, Vănminh hay trítuệ của một dântộc sẽ giúpcho dântộc đó cóđược một xãhội lànhmạnh, rồi từđó, sẽlà cơsở chính để hìnhthànhđược một nềnGiáodục tốtđẹp, trongviệc đàotạora những thếhệ nhântài của đấtnước, giúpcho quốcgia ngàycàng thịnhvượng, vănminh tiếnbộhơn.

(Hình 1)

Từđó, mốiliênhệ giữa ba “hệthống” nóitrên sẽ phải theo dạng chukỳ của “sự trởlại”, hay gọi đơngiản là vòngtròn, nhưng khôngphải là một vòng “Kín” hay “trởlại nhưcũ”, mà là vòng “Hở”. Ðúng hơn là có dạng hình “trôn ốc” (Hình 3).

Nhưng tạisao lại phảicó “sự trởlại”? Ngườiviết sẽ không đisâu vào lýluận triếthọc vì khôngphải là chủý của bàiviết này, nên chỉ nêura một vài thídụ cụthể để giảithích nhưsau:

Một “sựrađi” nếu khôngcó “trởlại” hay trởvề (dùlà tintức) thì coinhư chuyếnđi thấtbại hay vôýnghĩa đốivới những người còn ởlại! Chúngta đi làmviệc thì cuốicùng phải được “trảlại” cônglao bằng tiềnlương. Nếu khôngcó “trảlại cáigì” để đềnbù thì chẳngai dạigì đilàm khôngcông, hoặclà côngty đã sậptiệm! Sauhết, mọi hànhtinh trong vũtrụ đều dichuyển theo một chukỳ với “sự trởlại” nàođó. Nếukhông, thì chắcchắn là đã khôngcó Tháidươnghệï và Conngười.

Cóthể nói mà khôngsợ sailầm, họcthuyết về “sựtrởlại” hay “chukỳ”, vừalà một chânlý mà cũnglà nềntảng của triếthọc Ðôngphương nóichung. Ba hệthống triếthọc chính Tamgiáo của Áchâu đều dựavào lýthuyết trên. Phậtgiáo thì có thuyếtluânhồi, Nhogíao thì có KinhDịch với thuyết ÂmDương, Lãogiáo thì dùng thuyết VôVi và chủtrương trởvề với “Ðạo” CànKhôn, cùng có một ýnghĩa với ÂmDương.

Trongkhiđó, các lýthuyết về triếthọc Tâyphương thường chỉ rựcrở một thờigian, rồi baogiờ cũng đưa đến bếtắc hoặc bị giớihạn trong một khônggian nhỏhẹp nàođó, vì thiếu cơsở của “sựtrởlại”. Thídụ như thuyết Hiệnsinh hay chủthuyết Cộngsản chẳnghạn. Nếu Karl Max đã nghĩ xathêm mộtchút, saukhi tiêudiệt xong giaicấp tưbản chủnhân bốclột hiệntại, để xâydựng cho xãhội mới một “sựtrởlại” của giaicấp tưbản tốtđẹp hay lươngthiệnhơn trong tươnglai, thayvì là “sanbằng” luôn giaicấp, thì ngàynay biếtđâu ông đã thành một “ÐấngCứutinh” của cả nhânlọai, và cuốn TưbảnLuận đã trởthành một loại KinhThánh của thờiđại!

Dù hệthống tưtưởng triếthọc khôngđược hoànhảo, nhưng tạisao chođến bâygiờ Vănminh của phươngTây vẫncòn ưuthế hơn phươngÐông? Câu trảlời giảndị là vì nhờ “Trítuệ” của họ tiếnmạnh tiến mauhơn, giúpcho họ thấyđược chỗbếtắc, nhấtlà có canđảm dứtkhóat loạibỏ cái cũ để thayvào cáimới. Trong cái “dở” lại có cái “hay” là vậy.

Cáivòng của “sựtrởlại” nốiliền giữa ba hệthống Vănminh, Vănhóa, và Giáodục còn cóthể gọi mộtcách chínhxáchơn là “VòngÐịnhmạng”. Ðơngiản là “Ðịnhmạng” của một xãhội hay “Vậnmệnh” của dântộc. Tạisao gọilà Ðịnhmạng? Câu trảlời rấtlà dễhiểu, giốngnhư đồngxu chỉ có haimặt xấp hoặc ngữa, Ðịnhmạng của một quốcgia chỉcó hai conđường, một là đilên và tiếnbộ, hai là đixuống và chậmtiến. Khôngcógì là mơhồ huyềnbí hay khóhiểu cả!

Vòng Cáchmạng

Theođúng triếtthuyết Ðôngphương, hểcó vòngđi thuận thì phảicó vòng ngượclại. Vòngđi ngượclại (Hình 2) còn gọilà Vòng “Cáchmạng”. Tạisao gọilà Cáchmạng? Thídụ sauđây sẽ trảlời. Một cáixe dù chạy tốt cáchmấy, cũng đến một thờihạn nàođó là hệthống dầumở sẽ bị khôcạn dần và dơbẩn, do các chất cặnbả thảira theo thờigian. Ðể duytrì bộmáy xe tốtđẹp lâudài, chúngta phải thay dầumáy và các bộphận quanhệ. Những độngtác tronglúc thay dầunhớt cho xe baogiờ cũng đingượclại! Chẳnghạn khi mở conốc, phải vặn ngượclại chiều lúc conốc được rápvào, và ngaycả hànhđộng tháodầu ra cũng ngượclại lúcđầu khi đổdầu vô, v.v. và v.v… Bộmáy vậnhành quốcgia hay xãhội cũng giốngnhư thídụ trên, một nềnVănminh hay Vănhóa dù tốtđẹp đếnđâu thì cũngcólúc bị trìtrệ hay hếtthời, do những tíchlũy lâungày thànhphần cặnbả (tiếng Anh gọi là Corruption) của xãhội gâyra. Ðólà lúc cầnthiết phải làm một sựthayđổi để điềuchỉnh lại, nên gọi là cáchmạng. (Cũng cần nói rõ, Cáchmạng ở đây hoàntòan dựatrên lýthuyết, nhắmvào mụcđích hay cứucánh tốt, không nóiđến những mụctiêu xấu, lợidụng Cáchmạng vì quyềnlợi riêngtư).

Khácvới vòngÐịnhmạng bắtđầu bằng Vănminh hay Trítuệ của tậpthể, vòngCáchmạng thường bắtđầu bằng Vănhóa. Lýdo là vì Vănminh hay trítuệ có vấnđề, nên mớicó sựtrìtrệ, nếukhông thì cầngì đến thayđổi hay Cáchmạng! Thêmvào, từ Vănhóa được dùng chung cho nhiều lãnhvực như Kinhtế, Xãhội, Vănchương, Chínhtrị, Tôngiáo v.v., nên Cáchmạng nào cũng cóthể gọilà Vănhóa được! Thídụ cuộc Cáchmạng gọilà CáchmạngVănhóa ở Trungquốc vào giữa thậpniên 60, mà thựcchất là Chínhtrị, để Mao TrạchÐông có cơhội loạitrừ dần những đảngviên cấptiến nguyhiểm, hay còn chịu nhiều ảnhhưởng của Nga.

Ðiều cần lưuý ởđây là sựkhácbiệt quantrọng của hai vòng. VòngÐịnhmạng cũng đưađến sựthayđổi, nhưng bắtđầu do Vănminh hay trìnhđộ hiểubiết chung của tậpthể, nên làm “thuận” lòng nhiều người. Ngoàira, do bởi ýdân là ýtrời, nên gọilà Ðịnhmạng, thườnglà suônsẻ tốtđẹp mọichuyện, thậmchí ngườidân còn khôngthấy có sựthayđổi nữa! Những nước tiếnbộ, chủđộng Vănminh là chính và trênhết, thường đi theo vòngthuận này nhiềuhơn. Trongkhi ngượclại ở các quốcgia chậmtiến, vì trìnhđộ dântrí cònthấp nên nếu muốn thayđổi, thì chỉ cóthể bắtđầu bằng Vănhóa, trướckhi có sựhiểubiết và đồngthuận của tậpthể.

Mụctiêu chính của vòngCáchmạng thườnglà thayđổi Vănhóa trước, và tácđộng của sựthayđổi sẽ ảnhhưởng mạnh đến trítuệ hay suynghĩ của tậpthể. Bướckếtiếp sẽ dẫnđến hai trườnghợp: Hoặc trítuệ của đasố sẽ chấpnhận thayđổi liền, đi trởlại thuận theo vòngÐịnhmạng, hoặc sẽ tiếptục chốnglại. Trong trườnghợp hai, thì các quyềnlực chủtrương Cáchmạng phải đưara những biệnpháp hay chánhsách “Giáodục” mới, nhằm thayđổi môitrường sống hay Vănhóa của tậpthể chốngđối. Vòng đi ngược sẽ tiếptục chođếnkhinào cóđược đasố chấpnhận hay phụctùng nghetheo.

Muốn thayđổi mà có nhiều người khônghiểu hay khôngđồngý, thì chỉcòn có cách dùng sứcmạnh hay quyềnlực để trấnáp nếu muốn thànhcông, nên gọilà vòng Cáchmạng! Dĩnhiên, Cáchmạng nào cũngcó cáigiá mà tậpthể phảitrả, bằng khổđau, bằng xươngmáu, hay ngaycả sinhmạng. Cáigiá caonhất phảitrả là làmchậmlại bướctiến của xãhội, hay nóichung là bị chậmtiến (Theo lýthuyết của vòngtrônốc, nếu đi theo chiều ngược thì vòng sẽ bị nhỏ dần). Nhưng còn cách nào kháchơn được(?), thà lùi vài bước để tiếnlên trởlại, hơnlà bị lọtvào quỹđạo của vòngn kín, ùlì và bếtắc, không tiếnđược chútnào! Nguycơ của các dântộc bị “mấtnước” cũng do từđó màra.

Những Cạmbẫy về Vănhóa và Giáodục

Trong tiểumục này ngườiviết sẽ trìnhbày mộtvài vấnđề bứcxúc về chươngtrình Giáodục Vănhóa phổthông, mà biếtbao thếhệ condân nướcViệt đãđược dạydổ từ lúc tuổi cònnhỏ khi đihọc. Ở cái tuổi thiếuniên ăn chưa no, lo chưa tới, thầycô, sáchvở gần giốngnhưlà mẫumực của thầntượng, nghenói sao thì tinvậy, dạycho điềugì thì cũng nhậptâm họcthuộclòng, tríóc đâucó đủ khảnăng đểmà thắcmắc. Nhưng khi đã bị nhậptâm rồi, thì cứtheo thờigian mà ômlấy những điều đã họcđược, coi nhưlà chânlý suốt cả cuộcđời, và mỗikhi cầndùng, thì lại moira để tiếptục truyềndạy lại cho các thếhệ đànem, concháu!

Bâygiờ có cơhội để tìmhiểu và suynghỉlại, thì khôngkhỏi làmcho ngườiviết giậtmình, khi nhớlại câunói làm nhà Vănhóa mà sailầm, còn nguyhiểm hơn là làm tướngquân hay làm thầythuốc! Rảirác đâuđó khôngít, trong các câuchuyện về huyềnsử hay chínhsử (?), những câu cadao tụcngữ nằm trong chươngtrình dạy ở các cấp I và II phổthông, đều ngầmchứa những tưtưởng mà ngườiviết cho là có độcchất Vănhóa, thậmchí trong vài trườnghợp còn cóthể được gọilà phản Giáodục.

Kháchquan mà nói, một nềnvănhóa phổthông hay thựctế baogiờ cũng có haimặt tốt và xấu của nó. Ðólà lẽthườngtình tựnhiên của bấtcứ Vănhóa nào. Nhưng khi có ýđịnh mang Vănhóa vào trong Giáodục thì lạilà một vấnđề khác, vì cần những Nhà làm Vănhóa hay Giáodục một sựthậntrọng cânnhắc và chọnlọc. Khôngthể vì cái lợi nhỏ trướcmắt mà không đểý đến những cáihại quánhiều ẩntàng ở bêntrong. Ðó là những cạmbẫy Vănhóa. Cáitốt ít được đánhbóng bênngoài như miếngmồi thơmngon, nhưng khi đã nuốtvào bụng rồi, thì những độcchất xấu sẽ từtừ xuấthiện và côngphá. Hẳnnhiên, chúngta không quá lýtưởng cũng như khôngthể chủquan để chọnlựa toàn những cáitốt hết, bởi đasố những cái xấu hay tiêucực là hệqủa đươngnhiên của cáitốt sinhra. Dođó thiểnghĩ, một đườnglối Giáodục chânchính là phải làmthếnào để người được Giáodục biết và hiểu cả điềutốt lẫn điềuxấu, biết điều tốt để theo, và hiểuđược điềuxấu để tránh. Tiếcrằng nếu nhớ khônglầm, thì nền Giáodục ở Việtnam giốngnhư một vị ysĩ chothuốc trịbệnh mà khôngmuốn bànthảo hay nói cho bệnhnhân những nguyhiểm do phảnứng phụ (side effects) của thuốc. Những thídụ cụthể tómlược sauđây sẽ minhchứng cho những gì đã nói trên:

* Truyềnthuyết ConRồng CháuTiên và Trămtrứng nở trămcon

Tốt: Rồng là giốngvật caoqúy và thiêngliêng ámchỉ giònggiống dânViệt xuấtphát từ đó, và là niềm tựhào và hãnhdiện của dântộc (?) Trămtrứng trămcon nói về dòng dõi BáchViệt, tổnghợp và kết nạp được Vănhóa của nhiều sắcdân.

Xấu: Con Rồng dù có linhthiêng cáchmấy cũng được xem là loài thú đứng đầu tứqúy (Long Ly Quy Phượng), thường được các bậcTiênthánh cưỡi đichơi. Bảo Rồng lấy Tiên  vừa là một điều philý, vừa xúcphạm nặngnề với tiềnnhân! Chưa hết, đẻ trứng thì có giống gàvịt hay chim, và tấtcả thuộc về giống Cầm. Vậy phải chăng họ muốn ámchỉ bảo dântộc ta có nguồngốc từ loài CầmThú!? Chuyện Ông Lạc Long Quân lấy bà ÂuCơ (khoảngvào thời ÐôngChu LiệtQuốc bên Trunghoa) là Chínhsử hay Huyềnsử? Dùcho là Chínhsử thì chuyện Ông nói gì với Bà cách đây cả hơn hai ngàn năm, có sửgia hay họcgiả ngườiViệt nào có đủ khảnăng để kiểmchứng lại không? Hay là quývị chỉ biết tintưởng chéplại từ trong các tàiliệu ngụỵtạo của ngườikhác viết? Một chitiết vôlý chothấy, vào thời xaxưa đó, làm gì có chuyện lydị  rồi chia con một cách bìnhđẳng nhưvậy!? Nếu Lạc Long Quân thựcsự là Vua (hay Tùtrưởng) thì ông chỉ cần phán một câu quyếtđịnh cho thânphận của Âucơ, đâucó chuyện để Bà mang 50 con của mình bỏ đi ngonlành nhưvậy được!

Tưởngcũngnên nhắclại là ngay bàmẹ Lý Công Uẩn, cũngcó ngụysử cholà bị dãnhân hiếp rồi sinhra Ông! Bổncũsoạnlại hoài, vậymà sửgia và các Nhà làm Vănhóa cứ thảnnhiên insách để dạydỗ biết baonhiêu thếhệ dânViệt!

* Huyềnthoại Sơntinh Thủytinh

Tốt: Chuyện Sơntinh biết đến đúnggiờ để được vợ coi như là phầnthưởng cho người biết trọng chữ Tín. Thủytinh lại trễ không lấyđược Côngchuá, thấtbại đâmra hậnđời, làmphép cho mưagió bãolụt để trảthù. SơnTinh cũng làmphép dâng núi cao lên để tránh lụt. Cuốicùng Sơntinh thắng vì là ngườitốt. Thủytinh thua vì là ngườixấu. Cóngười còn cho mụcđích câuchuyện là để dạycho dân thờixưa biết tìm chỗ cao để tránh lụt.

Xấu: Cáixấu ởđây thựcra không đếnđộ nguyhiểm nếu các nhàgiáodục dùng câuchuyện huyềnthoại trên vào chươngtrình giáodục, thì cũngnên phântách cho họctrò thấy lợihại, tốtxấu nhưthếnào. Ở cáituổi còn nhỏ, những ýniệm đúnggiờ chưa đượchiểu là quantrọng. Nếu nhớ khônglầm, ấntượng duynhất còn sótlại về câuchuyện đãcó với tríóc còn nonnớt, là ôngthần Nước vì không lấyđược Côngchuá nên mới tứcgiận trảthù, đánhnhau với ông thần Núi Cái ấntượng đó theo thời gian với tuổi lớnkhôn, nếu khôngcó cơhội để hiểubiết, chắcchắn sẽ trở thành “Ðược làm Vua, thua làm Giặc”, hay “Ăn khôngđược, thì phá chobỏghét!”. Ðixahơn mộtchút về Tâmsinhlý của ngườilớn, Sơntinh và Thủytinh cònlà biểutượng của Non và Nước, hay ámchỉ SơnHà là hai thựcthể khôngrờinhau của Ðất và nước. Các nhàvănhóa Giáodục coichuyện Sơntinh đánhnhau với Thủy vì quyềnlợi cánhân là chuyệnthườngtình, lại được mặcnhiên đồnglòng và hậuthuẩn bởi nhiều ngườiViệt (hay Pháp? hay Trungquốc? nếukhông thì làmsao câuchuyện được bỏvào chươngtrình Giáodục?), nên cũng chẳnglạgì tạisao trong sửViệt, nộichiến tươngtàn xảyra nhiềunhất so với lịchsử các quốcgia khác! Ðánhnhau hay thùhận nhau vì bị thiệtthòi quyềnlợi, bấtkể là lớnnhỏ hay nguyênnhân, đúng hay sai, biếtđâu, chẳnglà một đặctính Vănhóa của chúngta!

* Chuyện chínhsử :Mỵchâu Trọngthuỷ

Tốt: Nỏthần và việc xây thành Cổloa hình trônốc khôngnhững là biểutượng cho Vănminh về kỹthuật và quânsự, màcòn nóilên được sựđónggóp trítuệ, thôngminh của khốidântộc trong côngviệc dựngnước và giữnước, chốnglại kẻthù xâmlăng. Trọngthuỷ chết theo Mỵchâu cũng đềcao đến sự thủychung, nhất là chuyện tình và lý của Trọngthuỷ phânminh rỏràng.

Xấu: Tiếcrằng Trọngthuỷ là nhânvật của phe địch, trongkhi nhânvật của pheta là Mỵchâu, biểutượng rõràng của sự ngâythơ và umê để bị lườnggạt cho mấtnước. Nhưng đólà chuyện của chínhsử, mà lịchsử thì có khithànhkhibại, có lúcthịnhlúcsuy, nên khôngcógì đáng phànnàn cả. Cái đáng phànnàn ởđây chínhlà đãcó khôngbiết baonhiêu vởkịch, tuồngcảilương, sáchvở chỉ nhằm catụng mốitình lâmly biđát của hai người, và kếtquả hìnhnhư đasố nhiều người vẵn còn ngưỡng mộ, thươngtiếc cho mốitình của Mỵchâu thì phải(!?). Hóara, khôngcần biếtđến thànhtích có làmcho mấtnước hay phảnbội dântộc hay không, chỉ cần nhânvật đó chutoàn chữ Tình hay chữ Hiếu, chếtđi rồi là xíxóa, coi nghĩatử là nghĩatận, là được cảmtình cholên bànthờ ngồi, đểđược cúngvái như các bậcthầnthánh! Và mộtkhi đãđược thờcúng rồi, thì dùcho ai có phêbình mộtchút tiêucực cũng bị cholà Bấtkính , nặnghơn là xúcphạm đến thầnlinh hay tín ngưỡng. Một nềnVănhóa Giáodục mà nặng về Tình nhẹ về Lý, thì tươnglai của dântộc đó sẽ đi vềđâu?

* Chuyện Chữ Ðồng Tử và Côngchuá Tiên Dung

Tốt: Ðây cóthể coilà chuyện cổtích thầntiên, nói lên giấcmơ đẹp để giảitrí của đủ mọi hạngngười. Từ người đang khốrácháoôm bỗngnhiên trởthành Ông này Bà nọ, còngì sungsướng chobằng! Theo các NhàlàmVănhóa thì câuchuyện cũng nóilên tinhthần Bìnhđẳng không phânbiệt giaicấp của dânViệt.

Xấu: Nếu nóivề chuyệntình thầntiên mơmộng giảitrí của dângian theo thểloại trên, thì trên khắpthếgiới khôngthiếugì. Chỉcó vấnđề đángnói ởđây là nộidung của câuchuyện. Thídụ, chuyện “Bạchtuyết và Bảy Chúlùn” nóilên những đứctính caođẹp của ngườicongái phải phấnđấu, vượtqua nhiều thửthách, trướckhi gặpđược Hoàngtử. Chuyện Aladin và câyđènthần cũng nói lòngcanđảm và tàitrí thôngminh của chàngthiếuniên, trướckhi chinhphục được tráitim của Côngchúa. Trongkhiđó, Chữ ÐồngTử thì vì Sợhải khi thấy đoàntùytùng của Hoànggia, và chỉ phải chịu trốn mình dưới cát để cướiđược Côngchuá! Chữ ÐồngTử của thầnthoại Việtnam sướngthật, chẳng phải vàosinhratử, hay chiếnđấu cho côngbình bácái gì cả, mà cũng lấyđược Côngchuá ngonlành!

Chắcrằng khôngai nghĩlà muốn dạy đámtrẻcon cái tưtưởng bìnhđẳng caosiiêu nhưvậy! Và cũng chắcrằng khôngai muốn tậpcho concháumình cáithóihư “tiềndâm hậuthú” (theo nghĩabóng của câuchuyện). Vậythì cònlại, cóphải các nhàlàmVănhóa muốn dạycho những thếhệ trẻ ngườiViệt là cứ sống theocách “Ngusi hưởng tháibình”. hay cứ “Nằm chờ sung rụng” hay tốtnhất là : cứ sống hèn và chịunhục như Chử ÐồngTử, thì hyvọng (Chỉ mớicó hyvọng thôi!) sẽ được vợđẹp conkhôn, nhàcao cửarộng, rồi đếnkhi chết sẽ đượcthành bậctiênthánh!

Trê là những câuchuyện Vănhóa Sử thuộcvề quákhứ, bâygiờ xin nóiđến những câu cadao hay tụcngữ hiệnthời. Thoạtnhìn thì chúngta cóthể xemthường vì khôngthấy đượcrõ mứctáchại về Vănhóa nhưthếnào, nhưng với những ai đãcó ítnhiều hiểubiết về nghệthuật thôngtin và kỹthuật tuyêntruyền, thì mớithấy tầmcôngphá của nó mạnh gấpmấylần các câuchuyện dàidòng vănchương trên rấtnhiều. Bàmẹ MạnhTử chỉcó nghe người khác nóixấu conmình vàilần mà cũng bị nhậptâm tưởnglà conmình xấuthật, trongkhi với những câu cadao tụcngữ thì chínhmình lại nóicho mình nghe, khôngphải vài lần mà cả ngànvạnlần!

Ngườiviết tinrằng những gì được trìnhbày sauđây chẳng cógì mớilạ. Thỉnhthoảng trong quákhứ đã có người nói hay bànđến rồi, nhưng với những lýdo và mụcđích khác.

* Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau.

Trướchết, thậtlà buồncười nếu cholà một câu dạykhôn để giúpđời! Thử suyluận mộtcách khoahọc, vì ai cũng biết khôn cả, nếu ai cũng muốn đitrước để ăncổ, hay chỉ muốn đisau lúc lội nước, thì chuyệngì sẽ xảyra? Một đàng là dànhnhau rồi chắc sẽ đánhnhau, hay đạplênđầu ngườikhác để đi trước (kinhngiệm lịchsử đã chứngminh chothấy rồi, khôngcần đưara thêm bằngchứng). Còn một đàng là chẳng có ai chịu làm gìcả, bỏcuộc, vì ai cũng cầuan, khôngmuốn dấnthân. Nhưng nguyhiểm nhất là truyền lại cho nhiều thếhệ trẻ, tinhthần thamlam vịkỷ trước lợilộc, và ươnhèn khiếpsợ trước khókhăn nguyhiểm.

* Mấy đời bánhđúc có xương, mấyđời mẹghẻ mà thương conchồng.

Dù câu cadao phảnảnh đúng phầnnào tâmlý conngười, nhưng giốngnhư những câu dạykhôn thuộc loại Vănhóa bìnhdân, khôngthể đemvào Giáodục được. Khôngnói đến câunói vívon đầutiên nghe rấtlà ngônghê giữa chuyện bánhđúc bằng bột và xương là của thúvật, đã có baonhiêu dânViệt bị nhậptâm luôn, coi đó như là một địnhluật khônghề sai! Nguyhiểm của thànhkiến này, giốngnhư câu “Ðược làm Vua, thua làm giặc”, là nạnnhân đến từ cả haibên (Bênthua thì chỉcòn cócáchlà làmgiặc, trongkhi bênthắng thì nghingờ, tinchắc là bênthua sẽ làm giặc!) Các nhà làm Vănhóa đã giántiếp dạycho dânViệt cái bảntính hẹphòi của những bà mẹghẻ đốivới conchồng. Nhưng thậmchí tốinguyhiểm khôngphải là họ chỉ dạy, mà còn bắt mọingười tin như là một chânlý khônghề sai!

* Một miếng giữa làng, bằng một sàng trong bếp(?).

Thuộc loại Vănchương bìnhdân để châmbiếm, khôngthể dùng để dạycho trẻcon. Giốngnhư câu “ăn cỗ đi trước,” nhưng ởđây ámchỉ về danhvọng. Nếumuốn trách dânViệt có tinhthần chiarẽ, thì phải trách các nhàgiáodục đã nhồinặn vào những tríóc nonnớt câunói nhưvậy.

* Một con ngựa đau, cả tầu không ăn (cỏ).

Nộidung có ý nóivề tình đồngđội và đoànkết. Nhưng tiếcrằng, tình thì nhiều mà thiếu lýtrí. Chỉ một con đau, mà cảbầy ngựa không ăn thì thậtlà dại!? Nghĩađen cũngnhư nghĩabóng, ngaycả nếu một người trong giaquyến bị nạn, mà những người còn lại chỉbiết buồn thôi, thì thửhỏi có lợi gì cho người đang bịnạn? Tạisao không nói: Một con ngựa đau, cả tầu đều đến giúp! Phảichăng họ muốn huấnluyện cho dânViệt quen với tháiđộ tiêucực, không làmgì hơn là ngồiđó thanthân tráchphận?

* Bầu ơi thươnglấy bí cùng, tuylà khác giống nhưng chung một giàn.

* Nhiểuđiều phủlấy giágương, người trong một nước phải thươngnhau cùng.

Nói đến tình tươngthân tương ái, giúp đỡ lẫnnhau khi hoạnnạn là chuyệntốt. Vấnđề đặtra đây là bầu thương Bí vì chung một giàn, hay người trong một nước phải thươngnhau, thì thậtlà hẹphòi! Khi cóngười hoạnnạn cần giúpđỡ, thì cầngì phảilà cùng một nước hay khác nước!? Nếucó nhiều người bịthương chở tới bệnhviện cùng một lúc, thì ai sẽ được ưutiên, người bịthương nặngnhất hay người có cùng quêquán với vịysĩ ? Cho dùrằng hai câunói trên chỉ muốn nhắcđến thựctế trong đờisống, phảnảnh tâmlý tựnhiên của conngười là giúpđỡ Ðồnghương, nhưng không phải vìvậy mà đemvào giáodục, làm khuônmẫu cho hànhđộng hay tưtưởng hướngdẫn cho cả một dântộc. Mộtkhi các nhàgiáodục cốtình gieo cái nhân nhỏ của tìnhcảm riêngtư vào trong cả việc từthiện cho thếhệ trẻ nhưvậy, thì cái qủa sẽ nở lớn nhưthếnào? Phânbiệt người cùng trong một nước được, thì rồi sẽ phânbiệt đến người cùng địaphương làngxóm, rồi thì chỉcó giađình là trênhết, và cuốicùng là chỉ còn biếtđến quyềnlợi cánhân riêngtư. Nếuvậy, thì các NhàlàmVănhóa và Giáodục đừng có phêbình tráchcứ dânViệt là có tinhthần kỳthị địaphương, Bắckỳ với lại Namkỳ! Một dântộc muốn caocả thì khôngthể chấtchứa một Vănhóa hẹphòi nhưvậy!

* Lờinói là bạc, imlặng là vàng. Ðâylà câunói có nguồngốc từ nướcngoài thuộcvào loại danhngôn có tính triếtlý.

Ai cũng biết câunói đó khôngthể ápdụng tuyệtđối, vì khôngphải lúcnào imlặng cũng tốt hơn lờinói. Thếnhưng lạiđược thầycô trịnhtrọng ghi trên đầubảng (nếu nhớ khônglầm) để tạo ấntượng quantrọng và dạykhôn đám họctrò ở bậc tiểuhọc. Ngườiviết thựcsự khôngdám nghĩlà các vị nhàgíao muốn dạycho khỏe, vì sợ họctrò hay thắcmắc mởmiệng hỏi quánhiều (!?). Ngườiviết cũng khôngdám tinrằng chínhquyền thuộcđiạ Pháp và các chínhquyền saunày, muốn huấnluyện cho người dân nhậptâm với sựimlặng, một điều nhịn, chín điều lành, hơnlà nói nhữnglời phảnkháng khôngcó lợi cho chínhphủ, và dĩnhiên là hại cho bảnthân (!?). Nếukhông phải từ hai lýdo nóitrên, thì còn lýdo nàokhác để các nhàgiáo đem câu danhngôn nặng về triếtlý dạycho những họctrò chưa đủ trìnhđộ để hiểubiết ýnghĩa của sựimlặng?

* Cá không ăn muối cá ươn, con cãi chamẹ trămđường con hư. Hẳnnhiên là một câu vănvần thuộcloại giáodục tốt, nhằm dạycho contrẻ biết vânglời chamẹ. Nhưng có thiếugì cách để dạy trẻcon biết vânglời, hơn là ápđặt một ýtưởng cứngnhắc và tuyệtđối nhưvậy! Chưa nóiđến chuyện khôngphải lúcnào chamẹ cũng đúng, hay tácdụng nghịch làmcảntrở tính tòmò thắcmắc, muốn tìmhiểu của nhiều thếhệ trẻ. Kinhnghiệm thựctế cho thấy, câunói trên chưachắc đã giảmbớt số trẻ ngổnghịch hưhỏng, tráilại còn cóthể tăngthêm, vì phầnđông là do thiếu sựgiáodục đầyđủ từ giađình. Ðốivới truyềnthống vănhóa Áchâu, giữa chamẹ và concái đã có một khoảngcách khálớn rồi, câu tụcngữ trên chỉ ó tácdụng đàosâu thêm khoảngcách. Mộtkhi đứatrẻ vào tuổimớilớn, nếukhôngthể cóđược một khôngkhí đốithọai, tâmsự thoảimái với chamẹ, thì nhucầu tâmlý tựnhiên là tìmđến bạnbè hay những ngườilớntuổi sành tâmlý hơn để giảitỏa. Hưhỏng do sựquyếnũ mêmuội, hay nghe lờixúidục của bạnbè, phầnnhiều cũng do từđó màra.

Mối Nguycơ của Một NềnVănhóa Mấtgốc

Thựctrạng của đấtnước Việt trong thếkỷ 20 vừaqua đã làmcho nhiều nhàhọcgiả lẫn tríthức phải ưutư, bứcxúc, và độngnão để tìm một câutrảlời cho vấnnạn:

Tạisaođấtnước Việtnam không thiếugì rừngnúi biểncả, tàinguyên dồidào, dântộc chúngta lại lochămchỉ làmăn, cầncù nhẫnnại, hysinh chịuđựng khókhăn, tháovát, hiếuhọc, v.v., mà Việtnam vẫncòn là một trong những quốcgia chậmtiến và nghèođói trên thếgiới? Ðể tìmra câutrảlời, khôngbiết đã có baonhiêu sáchvở, tàiliệu nghiêncứu, phêbình vấnđề rất chitiết không bỏsót một lảnhvực nào. Tấtcả, nếu không biquan, đều lâmvào chỗbếtắc, mặcdù hầuhết đềucó nhậnđịnh chung rấtđúng là do Vănhóa màra. Tạisao? Câutrả lời theo trựcgiác thôngthường là vì chưa tìmra đúng cộirễ của vấnđề. Giốngnhư một conbệnh đang cầnđược chữatrị, côngviệc đầutiên phải làm là tìm chora đúng bệnh. Vậythì cănbệnh kinhniên của nềnvănhóa Việt suốt chiềudài lịchsử là gì? Xin trảlời, chỉcó một cănbệnh nguyhiểm nhất là Trọng Già mà Khinh Trẻ. Cănbệnh này cựckỳ nguyhiểm giốngnhư bệnh AIDS đánhphá sứcđềkháng của cơthể. Cănbệnh Vănhóa nóitrên đã đánhcho têliệt. Trítuệ của dânViệt, và là nguyênnhân của tấtcả mọi cănbệnh khác.

Trướchết, xinđừng hiểunhầm vì khôngphải chỉ có Vănhóa Việt, mà hầuhết tấtcả Vănhóa nóichung trên thếgiới đều kính lão hay tôntrọng ngườilớntuổi. Ðólà một cưxử tốt trong bấtcứ xãhội nào. Nhưng mộtkhi cựcđoan và thiếu phươngpháp chếngự những tâmlý tiêucực, thì hậuquả là phải đưađến khinh trẻ, do luật bùtrừ tựnhiên. Những gì trìnhbày sauđây chothấy, chưa có một Vănhóa nào trên thếgiới vừa coithường, lại vừa khinhkhi tuổitrẻ như Vănhóa Việt (kểcả Trunghoa cũng chẳng khágìhơn, nhưng khôngtệbằng), chẳnghạn:

Trong giađình, khi mới sinhra đời, đasố đã được Chamẹ (xin lậplại là Chamẹ, khôngphải là ai kháchơn!) gọilà Cu, nếulà Trai, Cái nếulà gái. Maymắn hơn trong những giađình thượnglưu hay có giáodục, thì giáchót cũng bị gọilà Thằng hay Con trước cáitên. Lớnlên mộtchút thì bị cả Chamẹ hay AnhChị kêu là Mày, xưng Tao. Là ngườiViệt, ai cũng biết các Ðạidanhtừ trên chỉ dùngđể gọi những giaicấp bầncùng nghèokhổnhất trong xãhội, vào cái thời nôlệ phongkiến xaxưa nàođó. Nhưng dùng lâuđời rồi thì trởthành quenmiệng nhậptâm, biếnthành Vănhóa. Tâmlý của các bậc Chamẹ hay Anhchị gọi conem bằng những từ kém nhânphẩm nhưvậy, xinđược khẳngđịnh ởđây, khôngphải là do sựthânmật trong giađình như chúngta lầmtưởng, mà khởithuỷ là do từ tâmlý để chứngtỏ uyquyền của mình đốivới conem, hậuqủa của sựtiêmnhiễm lâuđời cungcách xưnghô giữa giaicấp chủnhân và đầytớ trongnhà!

Lớnlên mộtchút. mỗikhi có khách tới nhà thuộc hàng chúbác hay bạn của Chamẹ, thì phải ra Vòngtay cúiđầu chào. Nếu chẳngmay nhà phải đãikhách ăncơm, thì trẻcon thường phải lo hầubàn và nếucần, phải xuống nhàdưới hay ăn sau (Xin nhắclại là ngườiviết nóichung cho tậpthể đại đasố, khôngnóiđến một thiểusố nhỏ nhàgiầu!) Cóngười chorằng làm vậy là để tậpcho contrẻ quen với lễphép cũngnhư tính khiêmnhường, nhưng quênrằng cái hại nhiều hơn chínhlà huấnluyện cho contrẻ mặccảm tựti sợsệt trước ngườilớntuổi, rồi từ lớntuổi sẽ thành lớnchức lớnquyền khôngmấyxa, khi rađời! Cũng có lậpluận chorằng, ngườiNhật khi tiếpđón khách cũng cúiđầu nghiêngmình, thì đãsao(!?) Ðúngvậy, nhưng vấnđề chính là ngườiNhật theo vănhóa, hay phongtục ngoạigiao, và ai cũng làm hết kể cả ngườilớn, nghĩalà họ có ýthức trong việclàm của mình. Trongkhiđó thì chỉcó trẻcon Việt mới bịbắt phải Vòngtay cúiđầu, nhấtlà chưacó ýthức hiểurõ việclàm. Khôngthể sosánh một hànhđộng có ýthức do giáodục hướngdẫn, với một hànhđộng thiếu ýthức do huấnluyện bắt buộc. Hànhđộng sau, nếu không nói quá đáng, là nhồisọ trẻ con.

Lớn thêm chútnữa vào họcđường, thì những danhxưng kém nhânphẩm trên cũng theosát bênmình. Cái khác nhau là lầnnày tuổitrẻ Việt lại bị những ngườibạn cùng tranglứa xưnghô gọinhau, thằngnày, conkia, mầy với tao. Một Vănhóa vôtình huấnluyện cho trẻcon Việt tâmlý thiếu tựtrọng và khinhthường thanhân, và kếtqủa là tự hạ nhâncách của chínhmình khi lớnlên. Mỗi ngườiViệt hãy thử tựhỏi, nếu tìnhcờ nghe aiđó gọi mình bằng Thằng hay Con, thì cảmtưởng của mình sẽ rasao? Riêng đốivới thầycô, thì dámchắc còn khinhkhi và coithường đám ọctrò gấpbội. Cáitâmlý khinhthường họctrò vốn đã ănsâu trong tiềmthức Vănhóa: Nửa người, nửa ngợm, nửa đườiươi, đã chophép các nhàgiáo tiếptục dùng những câu cadao vívon rấtlà vôlý (thậmchí đến bâygiờ vẫncòn dùng, như đã kểtrên, “Cákhông ăn muối cá ươn!”.., “Ba cây chụmlại thành hòn núicao!”)

Tấtcả, chỉlà hậuquả của một nềnvănhóa coithường tríkhôn của những đứa trẻ! Kếtquả rõrệt là nềngiáodục chỉcó một chiều, từ thầycô đixuống họctrò. Ở ViệtNam, hiếmthấy có thầycô nào ở trungtiểu học tổchức tronglớp những cuộc tranhluận về một đềtài nhỏ nàođó. Chẳngphải vì các thầycô khôngbiết, hay vì thiếu phươngtiện, mà vì tâmlý coi chuyện họctrò không đồngý (hay cãi) với thầycô, dù đúng hay sai, cũnglà vôphép và hỗnláo(! ?), một hànhđộng khó thathứ. Cũng dễhiểu vì ngay ởnhà, đasố chamẹ ít hiểubiết hơn thầycô mà còn cholà “Trăm đường con hư” , thì nói được gì hơn với thầycô! Mộtsố vị lậpluận chorằng, trẻcon chưa đủ trìnhđộ để tranhluận, dễ đưa đến cảibậy cảibướng, nhiễm thóihư tậtxấu cứngđầu sẽ có hại cho tươnglai(!?) Giảdụ là đúng, thì xin đặtlại vấnđề: Vậythì cái thiênchức, vaitrò của nhàgiáo bỏ điđâu? Ðó mới chínhlà cơhội tốt để giáodục cho trẻcon biết đúng biết sai, biết độngnão để suyluận, và nhấtlà biết tôntrọng ýkiến của ngườikhác. Nếu không tậpdần cho tuổithơấu những thóiquen tốt, vào thờikỳ dễ  dạy nhất, thì chờ đến lúcnào? Ðừng trách tạisao ngườiViệt mình đasố chỉ biết đánhnhau, chưởi nhau, và độcquyền chânlý, hơn là thảoluận, đốithọai, và dunghòa quyềnlợi!

Ðến khi trưởngthành, tuổitrẻ Việt bướcvàođời còn bị khinhkhi và coithường gấpbội phần hơnnữa. Thửxem lại trong khotàng Vănchương ngônngữViệt, từ bìnhdân đến tríthức, đã đốixử tuổitrẻ như thếnào khi ngườilớntuổi không  vừaý ngườinhỏtuổi, qua các câunói quenmiệng gầnnhư thuộclòng:

“Trẻngười non dạ”, “Ngựanon háuđá”, “Ðồ conranh conlộn”, “Mặtmày lấtcất”, “Mặt còn nonchoẹt”…

Ðồ nhãiranh; Miệng còn hôisữa; Mặt búng ra sữa; Còn ôm vú mẹ; ÔngBà ABC dù sao cũng lớn, đáng tuổi chamẹ mầy… ; Tao từng tuổi nầy, đẻ ra mầy được…; Ðồ…, muốn bợptai chomấycáiv.v. Dĩ nhiên, Vănhóa của dântộc nào cũngcó những câu chưỡimắng có ýnghĩa thôtục và dơbẩn, nhưng dùngchung cho mọingười, và nhấtlà khôngcó nhiều câu đặcbiệt dànhriêng cho tuổitrẻ như ngườiViệt!

Ngoàira, một đặcđiểm vănhóa Việt về ngônngữ là chức “Cụ” để gọi người caoniên. Vấnđề xưnghô thì không cógì đángnói, cái đángnói chínhlà mặccảm tâmlý phátsinh. Một khi mà “Cụ” nói, thì chúngcháu chỉ biết nghe, theo truyềnthống “Kínhlão Ðắcthọ,”  đúngsai cũng khôngdám cóýkiến. Nếu “Cháu” nào mà cãilại là vôlễ hay mấtdạy!

Trên là chỉ nói về tưtưởng hay tiềmthức khinh trẻ của Vănhóa Việt. Còn hànhđộng hay thựctế thì có rấtnhiều bằngchứng. Thídụ ai cũng thấy được, trong các dịp lễtiệc ănuống họpmặt của các hộiđoàn áihữu hay nghềnghiệp, baogiờ cũng phânchia chỗngồi theo tuổitác. Ngườilớntuổi ngồi riêng bàn và nhất là được phụcvụ một cách chuđáo so với các bàn khác. Nếucó phátbiểu ýkiến thì hầunhư baogiờ ngườitrẻ cũng được nói saucùng. Trong các buổi trìnhdiễn vănnghệ hay thuyếttrình, thì ngườilớntuổi được sắpxếp ngồi ở hàngghế trước, trongkhi người trẻ haybọn connít phải ngồi sau! Chuyện ănuống khôngđáng nói làmgì, nhưng hai chuyện sau về cách sắpđặt thứtự, thì khôngbiết cóai thấy thiếu lôgích không?

Nếu chorằng ngườitrẻ cần họchỏi thêmnhiều thì phải cho họ ngồi trước để dễ tiếpthu hơn chớ!, saolại bắt họ ngồi sau(?) Thêm vào, để ngườitrẻ ngồi trước thì họ sẽ hànhđộng cẩntrọng chuđáo hơn, vì biết có người lớn tuổi ngồi sau nhìn vào! Một lối giáodục quầnchúng tựnhiên và hữuhiệu mà chẳng tốnkém gì hơn là phânchia vài ba cái chỗ ngồi hợplý! Cònnữa, tạisao không cho ngườitrẻ nói trước, để nếu có gì thiếusót thì người già nói sau sẽ có cơhội để bổtúc hay làm cho sángtỏ vấnđề, nếu nghĩ rằng họ có kinhnghiệm hiểubiết nhiều hơn. Cóphải tấtcả cũng vì Vănhóa Việt quá kínhtrọng người già mà bo ûqua hay không nhìn thấy những cái lợi khác?

Trong quákhứ xa cũng như gầnđây, đãcó nhiều nhà làm Vănhóa thườngxuyên cảnhbáo dânViệt về mốinguy của một nền Vănhóa mất gốc. Nếu thử hỏi ại: ” Gốc Vănhóa Việt nằm ở đâu?” thì dámchắc đasố sẽ bị trởngại ngay, vì khó tìmra câutrảlời thíchđáng! Nhưng xin hảy cẩnthận! Nếu vị nào chorằng Vănhóa Việt có nguồngốc từ Vănhóa KhổngMạnh là quívị đã vôtình savào cạmbẫy Vănhóa. Trảlời nhưvậy cùnghĩa là tự bảnthân quívị đã mấtgốc rồi, và ngườita chỉ cần khuyên là nên trởlại nguồngốc!

Trong Vănhóa Việt có một câuchâmngôn rất hay: “Tre già, măng mọc.” Ai cũng hiểu ýnghĩa muốn nói điềugì rồi. Nhưng Măng cóphải chỉlà mầmsống của một câytre con không? Khônghẳn nhưvậy! Măng ở đây phải đượ hiểu nh là tíchtụ của tinhhoa, kếttinh ditruyền từ tấtcả những đặctính của câytre già trong suốt thờigian hiệndiện trên mặtđất. Nóicáchkhác, Măng là đạidiện, biểutượng chínhgốc, để tiếptục truyềngiao cái Vănhóa của câytre già cho các thếhệ sau. Nhưvậy, Măng khôngchỉlà mầmnon mà còn chấtchứa nguồngốc của những thếhệ cây tre tươnglai. Cùng trong một ýnghĩa tươngtự, Tuổitrẻ Việt chínhlà gốc của Vănhóa Việt. Ngườitrồngcây mà xemthường, khôngbiết quýtrọng chămsóc rễcây, thì đừngmong cây cho nhiều trái ngon. Một nềnVănhóa mà xemthường và khinhkhi cái “Gốc” của chínhmình, thì hậuquả sẽ rasao?

Trong các tiểumục trước ngườiviết có đưara kháiniệm Vănhóa là một sảnphẩm của Vănminh, hay Trítuệ là nguồngốc của Vănhóa. Rồi ngườiviết cũng cho tuổitrẻ là gốc của Vănhóa. Nhưvậy có sựmâuthuẩn không? Hoàntoàn là không! Ðólà một sựkếthợp hàihòa và tuyệtvời của tinhthần và vậtchất, của Dương và Âm, theo đúng tinhthần triếtlý Ðôngphương. Tuổitrẻ và Trítuệ tuy hai mà là một, khôngthể thiếu nhau. Tuổitrẻ cóthể vínhư cáimáy vitính (hardware), phải cầncó phần tríliệu (software) để xửdụng thì mớicó íchlợi. Nhưng ai làm cái nhiệmvụ để kếthợp tuổitrẻ với trítuệ lại vớinhau? Ðólà tráchnhiệm, mà cũnglà thiênchức của các nhàGiáodục!

Thaycho Kếtluận

Hiệnnay, các nhàxãhội học trênthếgiới, saukhi nghiêncứu tìmhiểu độnglực nào đã giúpcho nướcMỹ trởthành cườngqưốc số 1 trênthếgiới, đềucó cùngchung một nhậnxét. Sởdĩ ngườiMỹ đã thànhcông được nhưvậy làvì nhờ họ có một nềngiáodục tốtđẹp sovới thếgiới(?), với tinhthần khaiphóng và biết quítrọng tựdo cánhân. Nhậnxét trên tuy đúng nhưng không được chínhxác, vì họ chỉ nhìn thấy diện mà khôngthấy điểm. Bằngchứng là nềngiáodục ở các nước BắcÂu đâucó thuakémgì. Xãhội họ còn khaiphóng và tựdo nhiều hơn sovới Mỹ, như trong đờisống tínhdục, đồngtính luyếnái, hay chuyện pháthai chẳnghạn. 

Ðiểm muốn nói ởđây thậtsự chỉlà một mẹovặt của Vănhóa Mỹ về giáodục! Ðólà tháiđộ không tônsư của xãhội Mỹ. Họ coi Thầy như là một Ngườidạyhọc hay người hướngdẫn, hơnlà một bậcsư  (master). Tâmlý đó đã chophép họctrò tựnhiên cóquyền thắcmắc, không đồng ý, hay ngaycả việcphêbình khảnăng của thầy vào cuối nămhọc. Ngượclại, vì Thầy khôngđược xãhội nhìn quá cao, nên không tự cho mình là cáirốn của hiểubiết, nhấtlà khôngdám khinhthường họctrò bằng những câu chửimắng hay tháiđộ xúcphạm đến nhâncách. Nhưng đốivới truyềnthống Vănhóa Áchâu thì cholà khôngtốt, tậpcho họctrò quen thói vôlễ, khôngbiết kínhtrọng thầycô!

Nếu những gì nóitrên đều đúng hết, thì đâulà chânlý của vấnđề, và lợihại nhưthếnào? Sauđây là bàitoán lýthuyết giảithích mẹovặt trên. Giảsử trong hai nền giáodục, A theo giáodục kiểuMỹ và B theo truyềnthống Áchâu, và thídụ khởiđầu có 10 đứa trẻ trìnhđộ ngangnhau. Theo nềngiáodục B sẽ chora 10 côngdân hiềnlành biết “Tiên học Lễ, hậu học Văn”, và trong đó hyvọng sẽ cóđược một nhântài có đónggóp một (1) sángkiến cho xãhội. Trongkhi theo giáodục A, kiểu Mỹ, thídụ trong trườnghợp tệnhất, cóthể sẽ cho một hay vài côngdân xấu tạo gánhnặng cho xãhội. Những côngdân xấu này cóthể là do hậuquả của nền giáodục “Tiên học Văn, hậu học Lễ,” và thiếu sựkềmkẹp khắtkhe như xãhội B. Nhưng bùlại, hyvọng sẽ cho xãhội được hai (2) nhântài, một do xácxuất tựnhiên giống như B, và có thêm một nữa, là nhờ lối giáodục cởimở và khaiphóng. Trong điềukiện bìnhthường, cứ tiếptục giảsử là thànhquả đónggóp thêm của nhântài thứ hai trong giáodục A, sẽ tạora nguồnlợi bằng vậtchất, và phải dùnglàm chiphí để xãhội chămlo các phầntử xấu do chính giáodục A tạora. Theonhư đã trìnhbày, thì hai nềngiáodục A và B đã chora kếtqủa vậtchất bằngnhau, coinhư hòacảlàng! Vậythì cógì đángnói? 

Mẹovặt ởđây chínhlà như triếtgia Socrate đãnói, “là người ai cũng phải chết!” Tộiphạm, hiềnlành, ngudốt hay nhântài, Vuachúa hay bầndân, cuốicùng rồi cũng sẽ chết hết! Thếnhưng, thấy vậy chớ không phải vậy! Trongkhi 10 đứatrẻ của thếhệ đàncon tiếptheo thuộc xãhội A, sẽ thừahưởng được 2 thànhquả sángkiến từ hai nhântài của mình, thì 10 đứatrẻ trong xãhội B chỉ có được 1. Cứ tiếptục như trên và nếu đổi từ sángkiến ra thành chỉsố trítuệ, trong mười thếhệ nữa, thì trungbình A sẽ có chỉsố của trítuệ là 20, gấp đôi sovới B chỉ có 10. Ðủ để xãhội A khốngchế và trởthành những ôngchủ thựcdân mới của xãhội B! Lýdo ngườiviết cho là mẹovặt, vì chẳng tốnkém thêm baonhiêu để thựchiện, hơnlà một thayđổi cảicách về quanniệm và phươngpháp giáodục.

Cuốicùng, còn một yếutố bấtlợi khác cho phươngpháp A, chưa được nóiđến. Giáodục kiểu Mỹ chắcchắn sẽ làm chamẹ và thầycô tốn côngsức nhiềuhơn, nhấtlà buồnphiền vì bị chạmtựái v.v. Nhưng đó mới đíchthực là một sựhysinh có ýnghĩa cho đấtnước. Hysinh lòngtựái và cônglao của thếhệ hômnay, hay hysinh đổmáu và nướcmắt cho những thếhệ tươnglai, vẫnlà một chọnlựa bứcxúc cho những nhàlãnhđạo về Vănhóa và Giáodục.

Nguyễn Cường

Sacto 11/2001


Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s