Dòng cảm hứng với Nhiếp ảnh

http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=591&rb=0202

Có bài này đọc cũng nghe tưng tưng giải sầu !

Dòng cảm hứng với Nhiếp ảnh

Vô Danh Nghệ

Ai không mê Nghệ sĩ Nhiếp Ảnh?
Một sai lầm to lớn.
Con nít còn ham.
Gọi đại một thằng bé đến là biết ngay.
Đưa nó xem máy ảnh. Mắt của nó sẽ dòm vô viseur, tò mò như tìm hiểu “lỗ đen vũ trụ” bí hiểm.
Dàn dựng nó để chụp. Nó khoái chí “quậy” đủ kiểu. Sau đó nó sẽ hãnh diện kể chuyện lại với bạn bè. Anh trở thành một thần tượng của nó, hay đúng hơn, máy ảnh đã chinh phục nó từ giây phút đầy chất nghệ sĩ đầu tiên.
Anh trả tiền cho nó. Chưa chắc nó quan tâm.
Đó! Nó đã mê anh và mê máy của anh hơn nữa…

Cái mình cần thì không có. Cái mình có thì không cần.
Chỗ oái oăm đó tạo cảm hứng viết bài này khi thử đặt mình trong trường hợp:
Tôi ra đời dưới một ngôi sao lạ – ngôi sao “Không có số làm Nghệ sĩ”.

Thượng đế đã, đang và mãi trừng phạt con người bằng cách khiến họ luôn không thỏa mãn cái mình có.
Câu ông bà nói “Đứng núi này trông núi nọ” không phải là quá đáng.
Thành Nghệ sĩ Nhiếp Ảnh khó lắm chứ. Khó từ thuở ban đầu, khi mộng thành hiện thực vẫn khó bởi nhiều việc, dù linh tinh chẳng vào đâu.
Nguyễn Trãi đã từng viết:

“Trời thử thách trao cho việc lớn,
Ta quyết chí khắc phục gian nan”
Đọc Tây Du, vì nghe kinh ngủ gục, Đường tăng bị đọa đầu thai lãnh 81 nạn trong 14 năm mới đến được Tây Phương thành Phật.
Xem Odyssée, Poseidon hành hạ Ulysse, vì tội làm mù mắt Polyphème con mình, phải lênh đênh trên biển 20 năm mới về tới quê hương.
Trong nghiệp nhiếp ảnh, ta gặp khó khăn suốt đời vì nỗi đam mê vô bờ bến.

*

Chương thứ nhất:

Bài căn bản, lắm gian nan rình rập
Sách chân truyền, bao công thức bày ra



Khi mới học, bài vỡ lòng cũng làm nhiều anh chị nản chí. Ba cái lý thuyết lăng nhăng về tốc độ/khẩu độ, đo sáng điểm, đo sáng vùng, nào là phân loại máy ảnh nhóm 1, nhóm 2, nào là hiệu máy, filter, test ống kính… đủ làm phát điên cái đầu non nớt. Cái chữ mà ông Thầy dạy nghề tận lực truyền cho cũng không thể nào làm anh hấp thụ tới nơi tới chốn. Nói ra chẳng ai tin, nhưng về lâu dài, anh sẽ thông cảm vì chính Thầy cũng không ít chới với với cái Thầy truyền đạt. Vì “nói” và “làm” là hai phạm trù khác biệt. Nguyên nhân sẽ nói sau. Lâu lâu, thấy một hãng danh tiếng nào đó mời thầy mình đi hợp tác quảng cáo hay đào tạo nhân viên, có thể chắc ăn 100% trình độ căn bản của Thầy mình “nhỉn” hơn mấy thầy khác, và dĩ nhiên do đó có số lượng học trò theo đông hơn. Nói đùa như ta mừng khi được bảng “test Thầy” chưa tài liệu nào có.

Gặp thầy tận tình thì coi thầy hơn cha. Xui xẻo nếu gặp ông nào giấu nghề thì học mãn khóa cũng “công cốc” với câu cửa miệng của Thầy khi nghe trò thắc mắc quá nhiều: “Học khóa tới là biết”. Có lý! Vì khóa sau sẽ có cái cần học. Phải nhớ: chỉ có ở khóa sau chứ khóa hiện tại chả giải đáp được cái anh thắc mắc. Thôi thì đành tự an ủi vì kiến thức không phải là “vốn tự có” nên thầy phải ráng giữ để sống, dạy “bứt cụt vốn” thì nồi cơm thầy cũng tanh bành vì ai thèm học thầy nữa? Thầy cũng biết điều sau một chầu nhậu do trò thết thì vui bụng rặn ra vài “mửng vặt” để trả công sòng phẳng theo đúng luật Kinh tế thị trường “Nhất tự vi sư, mãi tự vi sư”.

Tiếc thay tác giả tối dạ, không ai quen biết nâng đỡ, ảnh thi đâu rớt đó, nản chí sinh lười nên chỉ nhớ trài trại “Photo Tam Thiên Tự” như sau (nên hùn tiền mua thầy CD bản gốc bài chân truyền đọc cho chắc ăn):

“Bước đầu sáng tác thì chụp người mẫu. Chọn thiếu nữ trẻ đẹp áo xanh áo đỏ cùng nón lá. Hay bà già vú mớm lòng thòng, da nhăn nheo, giống ma vú dài càng hay. Hoặc ông già móm mém, có râu dài thêm hấp dẫn. Gặp con nít thì chụp sao cho thấy cặp mắt nhìn đứng tròng mới ra vẻ ngây thơ ngơ ngác. Chụp ngược sáng để lấy sáng ven mà vẫn đủ chi tiết phần tối và không bị halo mới là có ống kính xịn. Gặp mây đẹp thì đặt vòng polar cho lên mây. Chụp “nê” thì đánh dư 1 khẩu và kêu lab rọi đậm cho rực màu. Nắng to dùng 125 11. Trong studio dùng 60 5.6. Chụp đời thường thì cứ thế mà phăng, miễn sao có người và áo xanh, đỏ tạo điểm nhấn. Đi đây đó sáng tác thì nên lận lưng một tờ giấy giới thiệu để bảo kê phòng khi bị chính quyền “vịn” làm khó dễ. Chụp cảnh đồng quê phải un khói mịt mù để cho nắng chiếu vào (liệu hồn đừng chọc bà Hỏa ngứa nghề thì tù cả đám, giấy giới thiêụ không chạy án nổi, nói trước). Chưa chắc ăn bố cục thì chụp wide thật rộng rồi lab sẽ tự “cúp” lại dùm cho khoẻ. Ảnh triển lãm phải làm la mi na khổ thật to, chừa bo thật rộng mà áp đảo phủ đầu bà con. “Tâm lý chiến” khuyên bán ảnh nên chém giá bạo tay thì mới thấy giá trị nghệ thuật cao, nhằm mau gỡ vốn. Tên ảnh phải ấn tượng và tràn trề đậm đặc tính dân tộc. Y’ tưởng phải tích cực cao độ nếu không đám kiểm duyệt nó hoạnh thì khỏi treo (hiện thực bắt buộc phải là tốt kiểu “đẹp khoe, xấu che”, nhớ chưa?!)”

Để giúp thầy thợ đừng quên nghề, xin lỗi phải “bép xép” nhái Sư phụ:

“Thợ lúc nào cũng cần phải học để cho tác phẩm luôn độc xẹt hơn người. Gặp thời buổi ế “khứa” nên thợ nản lòng rồi xuống tay nghề và quên bài vở. Tổ buồn lắm. Thần Bạch Mi thấy thương tình nên hiện báo mộng giúp Tổ. Thức dậy, Tổ nhớ lời Thần dạy bèn lật Tố Nữ Kinh của Trung Hoa mà nghiên cứu ra một bí kíp thần sầu truyền cho hậu thế gọi là “Photo Artist Kinh” chỉ vẻn vẹn một câu Kiều cực kỳ bí hiểm:

Vành ngoài bảy chử, vành trong tám nghề” (Câu 1210)


Thợ hỏi: “Vậy nghĩa là sao?”

Tổ giảng: “Bảy chữ là:

Thuyết (Ta quen gọi là Thuốc: Thuyết phục, dụ khách)

Thủ (Nhanh tay)

Nhãn (Lanh mắt)

Tài (Dùng tiền để sắm hàng hiệu xịn “tới nóc”)

Di (Chịu khó đi đây đó sáng tác cho lên tay)

Ý (Nghiên cứu ý tưởng, kỹ thuật chụp)

Ém (Ém kỹ tác phẩm sợ bị đạo ý – phòng Photo tặc)”


Thợ nói: ” Quả thật là hay”.

Tổ giảng: “Còn tám nghề là:

Chụp đám

Chụp người mẫu

Chụp quảng cáo

Chụp báo chí

Chụp lịch

Chụp hình thẻ

Chụp sáng tác dự th.

Chụp triển lãm phong trào“.


Rồi Tổ kết luận: “Đó là cái gốc giúp thợ giử vững tay nghề căn bản. Công phu lâu ngày sẽ thành Nghệ, rồi Đại Nghệ. Chứ cái sự học thì vô cùng. Ta không tài nào giảng hết vậy”.

Thợ nói:”Quả thật là hay”.

Lý thuyết chỉ bấy nhiêu song đầy ý nội, ý ngoại, nghĩa đen, nghĩa bóng, huyền bí hơn sấm Trạng, mỗi thời đều có nhận thức khác nhau và bàn theo cách riêng. Biết thâm sâu vậy để không nên trách thầy cũng còn lọng cọng.
Tới đây, anh em có người sẽ tò mò muốn biết tôi sẽ viết “cái gì nữa dzậy?”
Lên bản mặt đạo mạo như thầy, tôi nói: “Đọc chương sau thì biết”.


Chương thứ hai:

Trang bị máy, “nghệ tơ” còn méo mặt
Nâng cấp hàng, Artist cũng nhăn răng

Cửa ải ban đầu còn đang lạch bạch chưa qua, thì cái họa về “sắm đồ nghề”, nôm na là “tìm công cụ sản xuất”, lù lù ám ảnh trước “con đường nghệ thuật” gây khó dễ như một trạm thu phí với giá vé tuốt tuồn tuột trên trời. Y tàn nhẫn rỉa sạch vốn liếng cho lắm anh cháy túi. Khốn nạn thân anh như số phận của “Ulysse muôn vàn trí xảo” bị cảnh “Tomber de Charybde en Scylla” [1] do Poseidon trừng trị.

Lúc lê chân ướt chân ráo chèm nhẹp vào lớp là lúc cái tư tưởng ngây ngô như nai của anh bị chi phối về việc chọn “hàng”. Thầy tận tình vẽ đường dẫn lối. Chưa tìm ra “đồ” thì thầy dắt đến “vựa quen” mà mua. Có khi thầy đành rứt ruột “gả” phứt luôn máy của mình đang dùng để trò được việc, rồi thầy sẽ từ từ sắm món khác sau. Hên nhờ xui chịu. Gặp “hàng tốt” thì cám ơn thầy nức nở. Giới thiệu tiếp “mối” khác cho thầy vui, quảng cáo thầy như thần tượng. Xui thì khỏi nói. Máy trục trặc lia lịa. Càng sửa càng hư, tiếc ôm khư khư, khổ thêm chôn vốn. Nhờ thầy đem đi sửa thì thợ đại tài của thầy có lúc cũng đành bó tay dù chạy chữa tận tình. Tiền kẹt, bán không ai dại mua lại máy mình. Đành năn nỉ chịu lỗ trả lại. Chỉ trách mình xui, không ai nỡ trách thầy ác ý. Vì thầy là thầy. Thời buổi nạn nhân mãn, cát vàng lẫn lộn chẳng ai lường hết bất trắc, kể cả thầy. Điều không ai muốn xảy ra.

Tiếp còn phải động não săn tìm “hàng độc” ngoài chợ trời Lê Lợi, Nguyễn Huệ để cập nhật nâng cấp cho cái “của quý vật chất” lên được “bằng chị bằng em”. Liệu hầu bao mà theo “phé”. Nhớ luôn xem thông tin qua các cuộc thi, tài liệu xem ảnh trúng giải bằng món gì để bắt chước mua mà dùng cho mau lên tay. Nếu hàng không ưng thì chịu khó bù tiền đổi thứ khác hay ký gởi chờ đó. Khi thành “khách quen”, “mối ruột” thì có thể thương lượng mua thiếu chịu chờ thời gian huy động vốn trả góp. Phải sòng phẳng với nhau, tuyệt đối cấm bắt chước mấy gã nghệ tặc tầm cỡ “lão gia” thiếu chịu thì thiếu thả ga mà mua thì kỳ kèo từng đô một và bới lông tìm vết kiếm chuyện đì giá tiếp; mà lúc mua rồi bày đặt vòi vĩnh quà khuyến mãi, filter, bao máy, pin hay tệ lắm là một cuộn film để test. Còn chưa kể nhiều lão Artist ma đầu bày đặt giới thiệu đứa gọi là “đệ tử” ra mua nhằm khỉa phần trăm để moi tiền sắm đồ chơi. Dân bán máy hay người mua chưa biết ai được thời hơn ai nhưng hàng độc thì không bao giờ thiếu, cứ chịu khó đợi từ từ sẽ lòi ra.

Thiệt là tức chết khi phô bày món đồ nghề của mình thì:

– Í ẹ! Dính hàng “luộc” rồi! Bị ai “thuốc” vậy?

– Hiệu đó mà chơi gì.

– Chọn NK hay CN đi, thầy nói có gì chơi chán cũng dễ bán lại không lỗ.
Bị khích tướng kế, tức chưa?

Thầy bảo, lại Thầy bảo. Cái gì Thầy nói phải đúng cả. Kinh nghiệm đã khuyên nên nghe kỹ cái Thầy nói và xem kỹ hàng khi mua cho khỏi mếch lòng về sau.

Sau vài lần thất bại trong việc sắm đồ thì trò cũng đạt một kinh nghiệm ngang cơ với thầy, đủ sức ngẩng cao đầu trong Hội Khoe Của nếu có. Bạc tiền thì châm vô liên tục và không hạn chế. Nói dân nhiếp ảnh nghèo là sai. Lắm anh nhờ bà con nước ngoài viện trợ về tiếp sức.

Tính chơi giả sử cứ một anh cần trung bình 3500 đô cho đồ nghề (2 thân máy: 1100$, 2 ống kính: 1500$, 1 flash: 450$, 1 chân máy: 150$, 6 filters: 300$). Đất Sài gòn nếu chỉ có 2000 phó nháy thì tốn sơ sơ 7.000.000 đô; thống kê số lượng chính xác trên toàn quốc ra tiền ta thì dữ hội hơn, đếm mệt xỉu. Số tiền dư sức xây mấy bệnh viện, trường học cho dân nghèo kèm khuyến mãi một nhà dưỡng lão cho Nghệ sĩ.

Chơi nhiều, hồi vốn chưa kịp do hàng bị đề mốt thì lại phải tiếp tục đi đổi bù tiền. Thành ra giống như ai cũng tự nguyện đóng một lệ phí “cập nhật thời thượng” cho dân bán máy. Lời đâu chưa thấy, mà theo quy luật, lỗ là tất yếu. Chưa kể gặp sự cố thì méo mặt thua trắng. Còn kinh hoàng cái cảnh phe ta bị chìm xuồng khi đi sáng tác trên hồ Lak năm nào. Cứ đi tìm phỏng vấn các nạn nhân hôm ấy thì rõ.

Mà trong cuộc chơi này, thầy lẫn trò, dù thắng hay thua, đều xem như một thú vui của mấy bà “đấu” đồ trang sức. “Photographer Fashion” đầu thế kỷ 21 ghi như sau:

“Body AF, design thật quạu, đủ các chức năng “Pro”. Ống kính AF dù fixe hay zoom phải là loại Internal Focus mới đúng điệu. Ống kính “For” được công nhận là “Pro”do giá có loại đã cao hơn hàng hiệu với điều kiện có Stab, HSM, LD, Aspherical…Filter UV, Skylight đã được thay bằng Dynamic cho trong hình. Polar các loại phải đầy đủ mà phải là Circular. Filter màu cho đen trắng nay vẫn còn cần thiết. Ai sắm càng nhiều loại filter thì càng tốt cho công việc. Nhứt là nay cần thêm 3 loại red green blue enhancer cho lên màu. Đèn flash chỉ số cao, giá chót 40 để đánh xa với các chức năng TTL, second curtain, stroboscopic… kèm filter màu cho đèn, slave, dây synchro, pin xạc dung lượng cao. Chân máy cao, chắc mà bảo đảm gọn nhẹ kiểu poly carbon. Máy đo sáng cầm tay đa chức năng đủ để cầm nhấp lấy le. Thiết bị studio càng mắc càng bảo đảm. Nói chung cứ lấy giá hàng hiệu làm chuẩn tối thiểu và theo châm ngôn “tiền nào của nấy” là yên bụng. Film và giấy thì khuyên dùng thứ trùng tên hãng tài trợ để tiện gửi ảnh dự thi. Máy lớn thì thiên hình vạn trạng khiến tự điển không chép nổi. “Đồ” phải nâng niu giữ kỹ phòng mất “gin” để ít lỗ khi bán hay đổi lại. Còn riêng phục sức cho Nghệ sĩ sành điệu chỉ yêu cầu độc nhất một áo banh ngực, hở nách, đầy nhóc túi từ trước ra sau, màu tự chọn, tục gọi là “áo Khỉ”, nam nữ dùng chung. Sắm thêm mobile thì đạt tước hiệu ECAP (Exellent Call Artist Photographer) cho dễ làm ăn…”

Đến đây phải kể một chuyện truyền miệng tối quan trọng ít ai biết vì không sử gia nào dám chép do nhiều lý do “tế nhị”:

“Số là sách Tử Vi Đẩu Số của Hy Dy Trần Đoàn từ hàng trăm năm nay đã chép rằng mạng số Nghệ sĩ luôn có các sao Đào Hồng Tướng Kỵ Phục Thai chiếu nên Nghệ sĩ hay được người khác phái ái mộ vì tài.

Và từ đó, họa Đào Hoa đã sinh ra…

Và thế nên khi đàn bà con gái thuê Nghệ sĩ chụp ảnh là bị dính “sự cố” rắc rối hoài hoài.
Và với các nữ Nghệ sĩ tài hoa, cái “cám dỗ ngàn xưa” cũng chẳng nể mặt tí ti nào.
Và Thầy quen thói mời người mẫu đẹp đến lớp sáng tác để hỗ trợ trò hứng thú mà dợt nghề cho mau lên. Khiến người mẫu mới vô nghề ưa mò tới mấy lớp sáng tác đặng hy vọng mau nổi tiếng, vừa khỏi sợ bị “ế độ”.
Và các Nghệ sĩ hay về thăm Thầy cũ để thừa dịp làm quen mỹ nhân mà thử lửa “hàng hiệu” mới “lên đời” còn nét cứng.
Và cuối cùng, một thầy đồ Nghệ ngồi nghía được nhiều “pha” vi vu quá đã mắt đến nỗi ngẩn ngơ quên chụp mà nổi hứng làm thơ như vầy để chọc thiên hạ cười chơi (trích):

“…Huy chương, tước hiệu bề bề,
Nghe hơi người mẫu cũng mê mẩn người.
Nhìn trò (dàn) “dựng”, thầy ngồi bất lực,
Áo đỏ xanh bức xúc anh em,
Má đào bốc lửa cơn thèm,
Ngực (tấn) công, mông (phòng) thủ như thêm rơm, dầu.
Thầy chán nản mà rầu méo mặt,
Cái khổ này thắc mắc hỏi ai…?”


Thơ truyền tới tai chọc quê Tổ nên Tổ tức lắm vì không làm gì được. Lúc lâm chung, Tổ nguyền rằng nếu ai lấy đồ nghề chụp khỏa thân vốn tràn trề ô uế mà chụp “đám” khác thì Tổ sẽ khiến bị ế độ cho bõ ghét. (Biết thân muốn tránh Tổ quở thì nên sắm thêm bộ đồ nghề chỉ riêng chụp khỏa thân mới yên).
Đệ tử lo lắng hỏi về việc gởi ảnh khỏa thân dự thi, Tổ chỉ nói “Được, không cấm” rồi mỉm cười nhắm mắt từ từ mà tịch.
Đệ tử lo chôn cất tử tế, không quên gom huy chương, bằng tước hiệu của Tổ đem đốt sạch như lời Tổ dặn. Tổ vốn biết trước để lại chẳng ích chi; bán ve chai nó trả rẻ, lời lóm “giá thợ” chẳng bao nhiêu đếm tiền thêm tức. Tổ cũng không chịu để lại phim và tác phẩm
cho bất cứ ai vì ghét thiên hạ nhìn mà bắt chước. Tổ cho phép đời sau tùy nghi định đoạt quy chế thi cử…”

Chuyện thi cử thế nào xem chương sau sẽ rõ.
Chương thứ ba:

Thi Grand Prix, thí sinh tìm danh vọng
Chấm Cồng cua, giám khảo lãnh tiếng oan

“Học thầy không tày học bạn”. Có bạn bè chỉ vẽ nhau học thêm vui, tăng hào hứng lúc sáng tác ban đầu. Thầy dù giấu nghề theo kiểu thầy. Nhưng bạn lại dấu cái thầy không dấu. Học bạn lại rẻ hơn học thầy, do miễn phí. Bạn có bạn tốt bạn xấu. Vớ trúng thằng “nổ” loại:

“Nghề còn bưng bít như hang thỏ,
Miệng đã tô hô quá lỗ trê…

thì dẹp nó qua một bên tìm bạn tốt khác hạp ý vui hơn. Vả lại do cùng trang lứa nên khi cùng mài cùng mò lẫn nhau trong sáng tác thì càng sung càng sướng, thêm hứng đôi bên.
Tất nhiên những tác phẩm, bầy con nghệ thuật, phải ra đời. Dù con so thiếu tháng hay con rạ, chưa chắc con khôn cũng làm mát lòng rời rợi. Vác khoe với anh em bạn bè, nhứt là trình thầy như một lễ rửa tội tác phẩm với các nghi thức: thầy ngắm nghía kiểm tra nét, hỏi tham khảo kỹ các chi tiết thông số kỹ thuật cùng với hiệu máy, loại ống kính, hiệu film, hiệu filter, density/balance màu, nơi chụp, cắt cúp, đặt tên ảnh, khuyên vài điều rút kinh nghiệm cho lần sau. Tất nhiên người luôn khuyến khích gởi ảnh dự thi. Tưởng tượng nhà có gái đẹp là có người tới rủ rê đi thi hoa hậu để hy vọng “vớt” được một tấm chồng ngoại hay chồng giàu cho đã. Hỏi ai không thích?

Cái giai đoạn hào hứng của cuộc thi ảnh ở ta là lúc xem chấm công khai mà trên thế giới chưa và không hề có. Hay ở chổ ấy. Thử tưởng tượng các anh em từ tay non tới lão làng đều vây quanh khu vực ban giám khảo (BGK) như xem thi hoa hậu. Cũng chấm vòng 1, vòng 2, vòng 3. Vui lắm chứ, như lễ hội vậy! Các “thí sinh” ảnh được BGK yêu cầu trưng bày ra từng loạt để duyệt cẩn thận từng em một. Nhiều tấm được ông này chê úp lại, lão kia xuýt xoa khen đẹp lại lật ngửa lên, bà nọ đi qua đỏ mặt thò tay úp lại… Úp úp mở mở hoài làm nhiều “bậc cha sanh mẹ đẻ” lên ruột, hồi hộp muốn bứt tim. Đôi tay lão luyện BGK che tới che lui, sờ qua sờ lại từng ảnh vừa bàn nhau cắt cúp thế này mới thấy “đã”, hay là nghiêng qua kia một tý cho “cân”… Làm anh chị em ta học được lắm điều bổ ích nhất là nắm ý từng vị BGK cho cuộc thi sau (lạ gì có một anh đứng cạnh tôi đã đoán trúng phóc hơn thầy Lăng Ông bức nào được vị nào ưa, và khuyên tôi rọi ảnh ở lab nào mới đúng ý BGK nữa kìa). Trách chi anh em chen chúc đến xem bằng được như lể hành hương Thánh Địa vậy.

Thế giới xưa nay người ta chấm ảnh chỉ dùng “lý” mà chấm. Còn ta siêu hơn vì biết kết hợp giữa “tình” và “lý”. Có một dạo truyền hình quay lại một buổi chấm ảnh công khai. Xem thì biết. Quả là phương pháp “made in NSNA [2] ” siêu việt mà thế giới cần rút kinh nghiệm: sau khi chấm mặt ảnh theo “lý” như cách phàm tục xưa nay, cách chấm theo “tình” tiếp theo là lật lưng từng tấm để xem xét cho thấu đáo giá trị nghệ thuật đến tận cùng mặt trái của nó, bám sát hiện thực, đúng theo câu: “tình lý cân phân”. Một anh đã từng trải nói tôi rằng cách này cực kỳ công bằng vì không bao giờ “đánh rớt lầm” nhân tài. Có bất trắc thì phần “tình” vớt lại phần “lý”. Nếu không nhiều anh em phe ta rớt oan mạng, tội nghiệp lắm!

Trước hết vẫn là tội BGK – các đại Nghệ sĩ cao thủ – đang đứng trước cái khó khăn trên đường nghệ thuật của chính mình. Cảnh “sống làm Nghệ khắp người ta” đâu dễ. Chỉ mình mới tự hiểu mình thôi vậy. Tệ hại hơn là đâu có được xơ múi bao nhiêu tiền đâu? Mấy cha “khuất mặt khuất mài” dành chấm mút hết sạch. Vì mê báo cáo số lượng ảnh dự thi cao hơn năm trước mà cuộc thi giang tay nhận ảnh thả ga không hạn chế. Báo hại ban tổ chức chọn ảnh, vô danh sách mệt hả họng, rồi khi chấm xong lo “gói xác” vô bịch nylông chờ trả về tác giả quản lý. Chẳng ai thèm thông cảm mà còn dám ba que xỏ lá chơi “biển người” gởi một lần hàng trăm ảnh để hy vọng “vô” một tấm mới chết người ta! Có ai nghĩ ra việc đóng kha khá lệ phí ảnh nhằm bồi dưỡng riêng cho BGK đỡ lao tâm lao lực đâu? Họ chẳng có được một câu “cám ơn” dù lạt như nước ốc. Tiền eo bạc bẽo chỉ trông chờ vào những đồng bạc bố thí rỉ giọt của anh tài trợ. Y có lúc cao hứng bổ nhiệm một tay vừa dốt đặc về “Phô tô Ạc” (Photo Art) vừa vênh váo kiểu Đài Loan lựa vợ, vô ngồi gác cẳng ngang cơ với BGK mà chấm thi làm tổn oai, coi thường chân giá trị phe ta lắm lắm! Nhưng vì ăn cơm Chúa thì phải múa thôi, tránh sao khỏi?

Còn trong lúc chấm thi, phe cổ động bên ngoài cứ chọt câu này, xỉa câu nọ làm mất trật tự và nhứt là công kích linh tinh vô văn hóa với ngôn từ phản nghệ sĩ. BGK nghe tức trào máu mà phải câm họng chịu đòn. Bọn xấu lợi dụng cơ hội mà há mồm thối phịa đủ thứ: nào là thằng cha nọ đã “ngậm” tiền thí sinh X., còn thằng Y. “đi đêm” trước với con mẹ nào đó rồi, mấy chả được mụ Z “tạm ứng” trước phần trăm tiền thưởng. Hỏi ai không tức khi bị xuyên tạc nói xấu? Có vị đành phải ôm hận mang tiếng “lẻn trốn về” cho khuất mắt đám “trời đánh không chết” ấy. Việc đúng hay sai thế nào chẳng ai dám nói. Nhưng đâu hãy vào đấy vì đã chịu chơi phải đồng tình chấp nhận luật, xem BGK là cha là mẹ, hơn cả trọng tài trên sân cỏ vì trọng tài còn bị treo còi mà chửa ai có quyền treo ghế BGK cả. Hơn nữa, thấy không, họ không lợi dụng “mồm kẻ sang có gang có thép” để cự với mấy “nghệ non háo thắng“, cũng chẳng dám đôi co tranh luận với ai từ đó về sau. Thì phải tôn trọng họ chứ, nhất là khi họ đã lịch sự với ta đến thế.

Nhờ vượng khí mả tổ độ mạng nên khiến “cái khó ló cái khôn” giúp BGK điều nghiên ra một sáng kiến tuyệt vời xưa nay chẳng ai tưởng tượng nổi để đối phó với cái gọi là “chê BGK bất tài”. Nhớ rằng trong mọi ngành khác khi hành nghề thì người ta phải có giấy phép hay bằng cấp phòng khi bị các cơ quan chức năng “sờ gáy”. Ở đây, các ông bà Nghệ ta chẳng có giấy nào lận lưng quần để thủ thân, thơ tay lại càng không có vì chẳng có ai cao hơn để làm ô dù. Sáng kiến được nhất trí là lấy đại vài tác phẩm của mình ra treo chung chạ với các ảnh dự treo. Có ba cái lợi:
Thứ nhứt là tạo được tính đồng đẳng trước khi khẳng định bình đẳng giữa BGK và thí sinh. Theo đó là sự khẳng định thần kỳ:

“Nhiếp ảnh là môn ai chụp cũng được và ai chấm cũng được.

Thứ hai là thể hiện cái điểm chuẩn cũng như cái nhìn của BGK, các thí sinh cứ bám theo đó như trọng tâm đề cương ôn tập là chắc ăn cho lần thi sau.
Thứ ba quan trọng nhứt là BGK tự khẳng định trình độ của mình. Mọi người cứ nhìn vào đấy mà uốn lưỡi ba lần, vừa tự xét ảnh mình trước khi công kích. Nếu không thì chúng mày nên về đóng tiền học với chúng ông vài khóa rồi tính tiếp; chớ xỏ mồm vào làm rách việc người khác!

Một cái rất ngộ, ngộ lắm! Một bức ảnh trúng giải ngoài các tiêu chuẩn thông thường ra sao thì không biết nhưng ta thấy thường còn kèm theo một yếu tố ngoại lệ: gây phẫn nộ dư luận. Nhớ hồi khoảng năm 2000 gì đó, bức ảnh biệt danh “Ma Đói gắng sức Moi Đá” ẵm giải nhất làm dư luận la ó dữ dội trước trò “ngựa bán độ về ngược” làm tiêu dênh số tiền cá cược khổng lồ. Mà “hạ thủ bất huờn” [3] thì chịu. Lạ và hay hơn nữa là sê ri BGK cũng được nổi tiếng “ăn theo” với tác giả. Lời lý giải nông cạn duy nhứt theo thuyết nhân quả là vì “ở hiền gặp lành” do dùng đúng “tình lý”. Công phu “xoay tròn quả phúc” lâu ngày đến khi “phúc ứng nhãn tiền” thì mới biết giá trị “một chỉ vàng ròng hơn hòn đá tảng”. Đơn giản cái phẫn nộ là do cái ganh tỵ tiểu nhân, chấp nhất chi cho tổn thọ. Từ ấy mới thấy cuộc thi ảnh khác với thi hoa hậu ở điểm là người ta, thường là đồng nghiệp, hỏi phần ứng xử ở BGK, hỏi hoài đến khi có câu đáp thỏa đáng mới thôi. Hiểm độc thay, câu hỏi lần nọ quá hóc búa đến nỗi ông cố chủ tịch hội đồng nhà ta đến lúc nhắm mắt vẫn chưa giải đáp được cho thiên hạ nhờ. Các nhà lý sự phê bình cũng đành mang tiếng “mít đặc”. Thương giới hậu sinh tới nay tắc tị y chang Trạng Quỳnh đứng ngắc ngứ hoài trước cửa buồng tắm của Thị Điểm chỉ vì bí câu đối “Da trắng vỗ bì bạch”.

Còn thi ngoài nước là một chuyện khác. Có bức ảnh thi trong nước thì đậu, mà khi đi ra ngoài thì rớt té nước. Và ngược lại. Chẳng lạ chi có anh thi nhiều lần ở nước ngoài với độc một bức ảnh mà ăn điểm lia lịa. Cứ ráng thi đủ tiêu chuẩn tối thiểu trong nước, còn lại bao nhiêu lấy điểm quốc tế bù vô cho đủ để vô “Trung ương”. Quả là “xuất khẩu là chính”. Tới khi ăn giải cao thì nguồn chất xám bị lãng quên mới được khám phá. Mà cũng lạ mấy tác phẩm ấy lại chẳng gây ồn ào dư luận. Cũng buồn vì không có gì để bàn tán chơi. Cái chông gai của khâu gởi ảnh nước ngoài thì nhiều hơn. Từ khâu gởi ảnh đi bằng đường bưu điện phải tìm mẹo nào gởi kèm lệ phí bằng tiền đô cho khỏi mất, nếu hên có ai đi nước ngoài cầm theo thì an toàn tuyệt đối, khỏi bị kiểm duyệt lôi thôi mất thì giờ, tiền bạc lẫn nước bọt để giải thích. Nhưng bù lại khi ảnh trót lọt thì thường với tấm ảnh nghiêm chỉnh là anh ít nhiều cũng đậu. Ít thì 1 điểm, nhiều thì mười mấy điểm một lần, giống như giá xuất khẩu thì phải cao hơn nhiều lần giá vựa gốc. Một vốn bốn lời thấy rõ nên nhiều anh chưa đầy một năm đã dư tiêu chuẩn vô “Trung ương”.

Mừng có thời gian, phó nháy vô “Trung ương” ồ ạt, rồi AFIAP, EFIAP, VAPA, PSA… ì xèo (chưa nghe nói tới ARPS, FRPS… chắc tại khó vô quá chăng?). Nhiều anh em “non tuổi đời, sáng ngời tuổi Nghệ” đã làm xứng danh “con hơn cha nhà có phúc”. Việc khiến mấy Nghệ thâm niên phải ghen tỵ mà quở: làm sao vô nhanh vậy? Đông quá còn gì là cao quý nữa? Khiến nhiều anh “đắc quả” bị mang tiếng “tu đường tắt”.

Rồi nghe đồn luật mới đưa ra dù được bao nhiêu điểm cho một lần thi thì anh chỉ được 1 điểm cho Trung ương mà thôi, để hòng tránh nạn lạm phát, giữ giá Nghệ sĩ. Theo tác giả, tại sao không bắt chước theo tiêu chuẩn quy hoạch, chiếu theo mật độ dân cư từng vùng mà quy định tỷ lệ phần trăm số lượng nghệ sĩ. Như vậy ít gây mất lòng hơn. Một khi số lượng Nghệ đã đủ thì những anh còn lại dù có đủ tiêu chuẩn thì được xem như thành phần Nghệ dự bị chầu rìa. Cho mấy anh cứ ngồi nhà mặc sức cầu trời cho Nghệ nào chết đi để hy vọng mình được trám vô ngồi như chức quan hậu bổ. Cách này tuy gây thất thu nghiêm trọng hội phí mà không ai ta thán. Hơn nữa là không ai đổ thừa địa phương cho gia nhập nhiều để dành lấy đa số phiếu bầu trong đại hội. Cần nghiêm chỉnh bàn kỹ để hợp lòng anh em. Tốt hơn để cho bề trên lo liệu.

Trở về trận Vũ Môn nội địa đầy căng thẳng. Cái cảnh “đau như đòn hằn, rát như lửa bỏng” thì thôi nhiều khỏi nói. Nếu tỷ lệ đậu gần 100% kiểu thi tú tài thì còn gì hay? Hễ “vô” là được giá chót 1 điểm “gối đầu”. Trước để vui với anh em dù là nằm dự treo trong góc. Sau là lãnh thưỡng ít tiền để gỡ vốn cho kỳ sáng tác sau và khao anh em cùng vui vài xị. Kế là nở mày nở mặt khi thấy thiên hạ đến bình ảnh của mình. Cái sợ nhứt là cảnh cụng hàng trong khi chấm ảnh. Để rồi khi ảnh mình lọt vô mà ảnh anh em mình rớt (hay ngược lại) thì thiên hạ lại nói tới lui làm mích lòng dễ xa nhau lắm. Mà trong nghệ thuật phải “dĩ hòa vi quý” nên cái khó khăn (lại thêm một khó khăn) là làm sao đừng cho ai biết trước mình sẽ gởi ảnh nào cũng như phải giấu cái chổ sáng tác, cái ý tưởng mình sản sinh ra. Dấu, dấu thật kỹ như Photo chỉ bảo! Mang tiếng “mèo dấu cứt” cũng phải nhịn nhục vì đại sự. Lũ bạn xấu mà biết thì chúng tìm lại vị trí mình đã sáng tác để dàn dựng lại “tới” hơn (có kẻ uống máu liều phá tiêu cái tiền cảnh đẹp sau khi chụp để khỏi ai mò tới). Chưa kể thằng đểu sẽ “đạo ý” y khuôn, hay tệ hơn tìm cách “chôm” phăng cái phim của mình cho khoẻ nhằm gởi dự thi chỗ khác. Có lúc ảnh mình sẽ bị chúng “phỗng tay trên” đem đăng báo kiếm nhuận ảnh mua phim chơi. Cái đó người ta hay la làng hoài chưa kể lâu lâu thấy trong sách ảnh này có một tác phẩm đề tên tác giả này, sang sách của cuộc thi khác thì ảnh na ná 90-99% lại mang tên tác giả khác. Sĩ và Nghệ giận nhau cũng từ đó. Anh này buộc tội anh kia là Daguerre cướp công phát minh nhiếp ảnh của Niépce. Thành ra cái “tội tổ tông” hóa thần Trùng mãi đeo đẳng nhà photo ta mà chẳng thầy bà nào đủ cao tay ấn mà ếm cho yên chuyện. Khổ thật, khó mà tránh! (Lại cứ KHÓ KHỔ, nghe nói mãi, mệt thật!)

Trách nạn cụng hàng với lý do chủ quan thì phải phân tích bào chữa cho tới nơi tới chốn qua hoàn cảnh khách quan. Số là số lượng thầy và lò luyện thi NSNA rất khiêm tốn, chưa kể kiến thức ai ai cũng hạn chế, anh em tay ngang đông đảo, ít trường phái mà được duy trì trên nửa thế kỷ. Công thức sáng tác kiểu từ chương của Thánh hiền Xì tin Phô tô ngáp được bóp nặn tinh hoa từ vài kiểu ảnh đã trúng giải. Vô tư “nối gót cha anh” theo đúng rặt bài là chắc ăn, khỏi sợ bị đàm tiếu. Như Tôn Tử đã khuyên tập trung quân đánh riết một chỗ của địch tất giải được vây, chuyển bại thành thắng.

Do tính công nghiệp hóa đậm đà màu sắc dân gian của cương lĩnh sáng tác như vậy nên tất nhiên dù không chụp chung thì cũng đừng trách tệ nạn “cụng hàng”. Hay thay cái “tình” của BGK giải pháp thay thế cách bốc thăm quá may rủi để quyết định thắng bại. Càng lạ hơn khi tới nay chửa có lời chứng minh thoả đáng:

Tình chỉ đẹp khi còn dang dở,
Đời mất vui khi đã vẹn câu thề

Hồ Dzếnh

Và cái thằng tôi này sực nhớ là phải viết thêm hai câu thơ của cụ Nguyễn Công Trứ cho đủ bộ:

Chữ tình là cái chi chi
Dầu chi chi cũng chi chi với tình.

Ôi! Cuộc đời đầy phức tạp.

Cái độc đạo dự thi nhằm thăng tiến lên Nghệ sĩ hệt như đường khoa bảng tự ngàn xưa. Cũng có giải nhất oai như trạng nguyên, vinh quang trước bá tánh. Vì chế độ đa thê bị cấm nên trạng nguyên không được nhà vua (nay là BGK) gả công chúa mà chỉ được lãnh ít tiền còm hay tấm mề đay để nhà ngắm. Lý do chính một phần là ngày nay nhiều anh đỗ đầu hàng trăm lần, thậm chí có nhiều cô bình đẳng với nam giới cũng vô giải nhứt ì xèo. Hoan hô giải pháp “của đi thay người”! Nếu không liệu BGK lẫn nhà tài trợ có đủ số con gái, và thậm chí luôn cả con trai hàng năm để mà gả nhiều đợt trong thời đại “Thuận vợ thuận chồng, đẻ con đông nuôi mệt nghỉ” nhường chỗ cho “kế hoạch hóa”? “Huợn cơ” [4] hơn nữa khi thấy có vài vị tầm cỡ sếp sòng trong làng photo với chức vị bén rễ rậm rịch như cây si cổ thụ, vẫn còn lom lem gởi ảnh dự thi. Hỏi thì họ nói “để vui thôi mà”. Phải công nhận mấy ông bả còn “sung độ” hết biết. Chưa kể khi tuổi trên 60, 70 vào cõi thọ mà vẫn:

“Canh bố cục, nạp phim, đo sáng,
Đoán mây mưa, xoạc cẳng, lên nòng,
Đồ chơi lủng lẳng, lòng thòng,
Phất phơ “áo Khỉ”, một lòng ra đi…”

sáng tác không thua gì dân trai tráng. Bỏ bạc triệu đi săn ảnh đối với mấy vị “ghiền đậm” ấy chỉ là “thổi kèn tý đỡ buồn”, chả thấm tháp vào đâu. Ấy là cái phong độ “Thân lão, Tâm bất lão”. Bài viết đầu năm Con Dê khiến tác giả cầm bút phải run tay vì bụng lên cơn rậm rực, sôi máu thèm thuồng cái mà ca dao ông bà xưa tả:

“Ông già, già tóc, già hơi
Già răng, già lợi, ĐỒ CHƠI không già”.

Xin mạn phép tiếp tục lải nhải là làm NSNA khó lắm. Khó từ thuở ban đầu, khi mộng thành hiện thực vẫn khó bởi nhiều việc linh tinh. Từ từ đọc nghiền ngẫm chương sau mà biết thêm. Đừng xem quá vội mà hết hay.

Chương thứ tư:

Gà nhà bôi mặt, cáo chực ngoài sân
Bạng duật tương tranh, Ngư ông đắc lợi

Lại nói về những vị tu dai “đắc đạo” thành Nghệ sĩ, phải luôn đấu trí căng thẳng với các đồng nghiệp về mọi lãnh vực để không bị thua sút và tồn tại trong thời buổi mà cái gì cũng cạnh tranh: tước hiệu, đồ nghề, lớp dạy, học trò, khách hàng, chức vị… Quân tử gọi là “cầu tiến” nhưng đời éo le sinh thêm từ “bon chen” sặc mùi tiểu nhân đi song song cho trọn đạo âm dương. Hên là mấy ông chưa bày trò lấy cung Điền trạch của mình ra đấu nhau để rồi có nhiều ông phải hận đời tủi phận vì trọn đời cống hiến tranh đấu cho sự nghiệp mà vẫn chưa có được một căn nhà cho nên thân, cuối đời vẫn còn phải ở căn hộ tập thể ọp ẹp (nếu đem cung Phu thê ra đấu nhau nữa thì tận thế!)

Vốn chửa có trường nhiếp ảnh chính quy nào cho tới nay để phát một bằng cấp có giá trị ra hồn cho mấy vị, lo bằng cũng không có chỗ mà chạy lo, thì chỉ còn cái tự khẳng định bằng số lượng huy chương mà thôi. Như đếm sẹo trên đầu để biết chức vị Hòa thượng vậy. Xem báo thấy mấy ông bà tướng huy chương đeo xệ ngực thiếu điều rách áo thì cả thiên hạ chết vì khiếp. “Nhất tướng công thành, vạn cốt khô” mà! Nhưng huy chương nhà binh thì đã dự tính để cài áo mà huy chương Nhiếp ảnh chửa ai tính tới. Ông nội design nhà ta nát óc tới nay vẫn chửa “binh” ra cách đeo nên đeo không được, đếm không xong trước một số lượng lớn. Giả sử đeo được nếu áo quần không bị tuột rách vì nặng thì đeo tới đầu gối cũng chưa hết. Trò bất lịch sự sẽ sinh ra khi người kính cẩn quỳ xuống chân ta mà săm soi nghía mấy cái “chiến tích oai hùng”. Cái vòng lẩn quẩn “Đếm lựa để đeo, đeo thì phải đếm” thật là phiền toái kiểu bà già lẩm cẩm đếm tiền suốt ngày mà chẳng biết tiêu đầu nào. Đợi đến đại hội, muốn thuê xe ba gác hiệu, tiêu chuẩn “a còng”, cộ hết đống cồ-lec-xông huy chương lủ khủ đi khoe thì phu xe nó không chịu đi vì chê trả “giá thợ” rẻ quá. Tệ hơn nữa là nếu ghi chức “hiệu” trên cạc vi sít những chữ như Artist, EFIAP, VAPA… ai có tiền cũng có thể in y khuôn thì hơn nhau chỗ nào? Đụng hàng! Thêm một cái khó nữa. Kinh không, thưa bà con?

Từ lâu đã có thơ rằng:

“Một thương đồ hiệu hẳn hoi
Hai thương nâng cấp “đồ” chơi hoài hoài,
Ba thương “sô lẻ” lai rai,
Bốn thương “đám” đậm, dư xài dư ăn.
Năm thương dàn dựng kỹ càng,
Sáu thương có sẵn mặt bằng studio.
Bảy thương đông đảo học trò,
Tám thương người mẫu mong chờ, vấn vương…
Chín thương Nghệ sĩ Trung ương,
Mười thương, ủ sẵn huy chương cả hầm”.


Nên nghĩ rồi đây chắc chắn mấy ông bả này sẽ nảy sáng kiến đặt xì tăng đa “Phi Nghệ sĩ bất thành phu phụ” thành văn bản để chọn bạn đời giàu sụ huy chương cho môn đăng hộ đối.
Mà giàu huy chương bắt buộc chứng minh từ đâu mà có như phải khai nguồn gốc tài chánh cho thanh tra. Chỉ có làm triển lãm. Báo hại nhiều anh muốn nổi tiếng phải tổ chức triển lãm cá nhân mà phùng xoè trước đối phương, phải rặn bụng bóp hầu bao thuê làm ảnh khổng lồ, ép la mi na theo lệ ngày nay cho sang, tăng phần áp đảo. Còn phải in thiệp mời, bờ rồ sua tặng quan khách. Nếu in sách được nữa thì ngon vì dễ bán hơn bán ảnh. Quan trọng là phải có kèm “liên hoan nhẹ” thì khách mới hứng thú tới đông đảo. Nên có triển lãm thì anh lab và anh lamina hốt bạc trước. Kế đó là đám bạn bè khách khứa được dịp nhào vô đánh chén một chầu bí tỉ như giỗ làng. Các tăng nhậu chén thù chén tạc tiếp sau đó, kết hợp “Kàrà OK” về khuya càng không hề thiếu, thậm chí diễn ra gần như hàng hôm để củng cố quan hệ làm ăn với nhau. Rồi để tiết kiệm kinh phí thì nhiều người hay nhóm liên kết triển lãm theo kiểu làm ăn tập thể cho tăng hiệu quả. Thành công thì không ai thèm nói. Nhưng thỉnh thoảng có ép phê ngược khá nghiêm trọng do nạn đụng hàng trong khi lựa ảnh chuẩn bị triển lãm. Nếu hòa giải êm thấm thì lúc trình làng cũng sinh chuyện khác. Là do nể mặt nhau rồi anh em đặt ảnh xen kẽ giữa các nhóm cho có tính hòa đồng mà chẳng dè các chủ đề của từng bức ảnh tự đá nhau chơi khiến cụt hứng người xem dễ sợ. Cứ hệt như cái trò mời ăn đĩa trái cây chua sau một món bánh ngọt (chưa dám nói giống như ăn măng cụt non chấm đường cát cho ngọt miệng). Chưa thấy ai để ý góp ý kiến trước cái trò cù léc cắc cớ này. Chỉ thương mấy nghệ sĩ có thực tài mà nghèo không tiền làm triển lãm bị thiên hạ coi thường ra mặt.

Từ những cái đó mà rau muống rau lang hục hặc với nhau. Chẳng ai dám trao đổi kỹ thuật gì ráo vì sợ bị ăn cắp nghề. Ít nói thì họ mới nghĩ mình cao siêu. Không nói ra thì chẳng ai biết mà nói nhiều như vẹm thì càng bị lộ tẩy, lòi đuôi. Chèn đét ơi, lại khổ nữa! Thôi vậy, mạnh ai nấy lo tích lũy huy chương cùng lúc với đầu tư đồ nghề hết ga như kinh phí quốc phòng bắt buộc. Riết cũng chẳng ai hơn được ai. Lợi lộc chưa thấy mà bao nhiêu tiền vốn tiền lời đều khăn gói rủ hết nhau ra Lê Lợi, Nguyễn Huệ. Hàng mới về tay mình không lâu rồi cũng trở về vựa cả. Giống như nhà cái gom sạch tiền con bạc. Ai nấy đều o bế mấy chủ tiệm để riêng “hàng độc” cho mình. Hễ dành được nó trong tay rồi thì tin đồn phát ra làm mình thêm nổi tiếng như thắng đấu giá. Mà hễ xui làm hư đồ chơi thì không khéo chúng hê ầm rằng mình chơi ẩu bị “banh nòng” cho thối óc. Vì design ấn tượng nên đồ nghề được đeo sao cho “bặm trợn” mỗi khi có dịp. Cũng kè kè chân máy như xạ thủ vác M60 đi càn quét. Cũng xỏ “áo khỉ” nhét đầy “đạn” (film). Mô bai lâu lâu móc ra “a lô” như truyền tin điện đài. Ai cũng xem mình là “người hùng Charlie” vừa “đánh” quảng cáo về vậy. Oai chứ!

Mấy quán “cà phê cóc” xưa nay vốn là bãi đáp khoe máy, tranh luận hàng, ai đến cũng được. Trước lạ sau quen là chuyện thường tình. Lâu lâu cũng có đụng trận choảng nhau qua quít do bất đồng ý kiến. Nhưng vì “tứ hải giai huynh đệ” và “đánh đau mới biết bạn hiền” nên dù có sứt đầu bể trán cỡ nào thì cũng được giảng hòa ổn thỏa. Xưa nay chưa nghe chú nào bị “phú lích” [1] xúc do ẩu đả cả. Thông tin thì dồi dào. Thầy thợ ta ưa nghe tin tức “trong luồng” từ “Đài tiếng nói Nghệ sĩ Chính quy” kết hợp tin “ngoài luồng” của “Đài phát thanh Cây Dầu Tự do”. Hai đài cạnh tranh phục vụ bá tánh nhiều bài vừa giật gân, vừa tràn trề mê ly cụp lạc mà vẫn chính xác tuyệt đối. Internet giúp nhiều người sáng mắt khi tham khảo chất lượng, giá cả hàng mới ra. Cái hay hơn là từ đó giúp học trò tỉnh ngộ mà tẩy chai bớt đám “thầy giáo máu con buôn” để bảo vệ danh dự mấy thầy chân chính.

Mà hễ chụp thì có ảnh. Khởi đầu khi sáng tác, cái chiêu nhắm mắt bóp ra phan, nhấp bracket tốn hàng chục, hàng trăm cuộn kiểu “bắn lầm không bỏ sót”, nòng 72,77 ly thụt tới bắn lui xối xả, sàng qua chỉa lại đủ “trente six modes” dợt bao người mẫu mê mệt phủ phê và “khè” người xem lé xanh mắt. Bỏ phịch một rổ phim trong lab bảo “làm hết” thì chủ lab mừng rơn trong bụng dù giá thợ rẻ bèo. Vác hình về một bao thì được tiếng “đại gia” chơi xộp. Nghe đồn có “đại gia” to gan bao lab làm trọn buổi để rọi ảnh lớn cho mình tốn cả chục triệu.

Gần hết hạn gởi ảnh dự thi thì các lab làm việc hết hơi, bơi không hết việc. Mấy anh thợ làm hình thủ công đen trắng cũng bị quay như dế vô guồng máy để kịp thời hạn. Tiền nghệ sĩ đổ tràn vô lab như triều cường. Đến coi tiệm giao hình cũng đã mắt nhưng đừng tò mò hỏi chi vì tác giả ảnh thường làm biếng trả lời linh tinh mất thì giờ “hiệu” cho cái thằng tôi chẳng đáng cái đinh gì.
Cuối năm, thời tiết mát mẻ là vô mùa trai gái hè nhau ôm cưới ồ ạt. Ấy là lúc thợ thầy dưới tỉnh, trên thành đua nhau chạy lên lab làm hình nườm nượp. Lab bấm tới khuya cũng chẳng hết khách. “Lab gổ”, “lab hộp” [2] nhờ vậy mà được theo đuôi kiếm sống đở khổ.

Ảnh làm xong, nghèo thì vô album 10×15, khá hơn thì ép pờ lát tích, giàu nữa thì la mi na, xì can ảnh vô CD. Thứ nào cũng có thầy dạy để phục vụ nhu cầu của thợ. Có thầy thứ gì cũng dạy (trừ món trang điểm người mẫu vì quá vụng tay), hốt tiền đã! Giá cả, chất lượng thượng vàng hạ cám cạnh tranh tá lả. Lời ít cũng tạm đủ sống. Cái gì mà “đời chỉ có một lần” thì thầy thợ vẽ mắm muối chi chi khách cũng OK xì tiền tới bến đặng nở mặt với bà con với hy vọng đoạt danh “nhà vô địch”. Đúng là nghệ thuật vô giá, văn hóa hữu tồn. Các dịch vụ dài hạn “ăn theo” hay chung sống với nghề ảnh như studio, “tút” [3] hình, thuê áo cưới, thuê xe, thuê phòng, nhà hàng, khách sạn, rồi nhà bảo sanh, phục hồi ảnh người chết, trại hòm, thầy chùa…vân vân… nhiều không kể xiết mà đặc biệt là Photoshop được cơ hội nhập trận ngon lành. Ấy là chuyện về sau.

Mấy ông khổng lồ sản xuất thiết bị photo lợi dụng cái cơ hội béo ngậy này để tung vào đủ thứ hàng hiệu “thơm như mít” mà thầy thợ nhìn là phải mua cho được vì nhu cầu sinh sống và chưa kể khách hàng nó đòi mới khổ (lại KHỔ!). Có anh chỉ mới nghía sơ hàng rồi về nhà nằm tương tư mê mệt, “chịu không nổi” đành nổi máu vét hết tiền lãnh “sô” ra tậu hàng về như nạp thiếp. Vợ cũng phải thông cảm vì nếu không e chồng mình khó sống. Rồi thêm mấy cú tài trợ, khuyến mại làm ai nấy cứ nhắm mắt vung tay bỏ tiền ra tham dự còn hơn mua vé số cặp. Người trúng đã mừng, người trật cũng ưng vì được hàng tốt. Mấy tờ “lá cải” cũng nhờ tài trợ mà lấy sức lết dài tuổi thọ. Chung cuộc chỉ mấy ông khổng lồ “trúng mẻ lưới” đậm hơn ai hết.

Dân nhiếp ảnh cạnh tranh làm ăn với nhau là nhiều ngành khác thừa cơ hốt bạc như diều gặp gió. Lại được cái hay ở mùa dịch vụ, hễ có hái ra tiền là thế chân vạc nghệ thầy thợ vững vàng. Hết chuyện kèn cựa ganh tỵ. Người nào cũng được dịp may gỡ vốn nên tích cực làm ăn với sự bình đẳng trên thương trường. Phong trào “hàng hiệu” tạm lắng chờ thời vậy.

Rồi “chiến tranh lạnh” trở lại sau mùa dịch vụ. Mấy Nghệ, nay “hết khứa” trở lại rảnh rang cùng cái túi bạc dày cộm giấy “xăng” (tờ 100). Sau nhiều trận bất phân thắng bại thì cái giải pháp chót là đấu chức vị trong chốn quan trường. Mấy thầy chú chóp bu vì thế đau đầu vì lo đối phó mãi hệt nhà vua trước cảnh bầy con tranh giành ghế Đông cung Thái tử.

Tới năm có đại hội kiểu Đại hội Anh hùng Võ lâm bình bầu đại bang chủ thì có “chuyện dài Nhân dân Tự vệ” kể hoài chẳng dứt. Cảnh vận động, cải cách một ít vào giờ chót cuối nhiệm kỳ, hứa hẹn để lấy lòng cử tri rồi đắc cử tính sau đúng theo chiêu bài bầu cử tổng thống Cờ Hoa làm xôn xao toàn giới Sĩ Phô Nghệ Sởi. Vì cửa chính Hội đầu não nhà ta vốn nằm trúng cung Khẩu Thiệt nên ở năm “khí vượng” này, các chiêu võ mồm từ công khai, bán công khai đến bí mật của các bang hội được tung ra hết công lực. Nhưng đây là dịp được tài trợ vé xe tàu đi đại hội tiện bề sáng tác luôn thể nên ai nấy cũng vui bụng “cố đấm ăn xôi” vừa có tác phẩm ôm về rải dự thi tứ xứ.

Đọc sử Việt ai cũng đau xót ám ảnh một câu lặp tới lui hoài đại khái: “Nhân lúc nước Nam loạn lạc thì phương Bắc lăm le dòm ngó” mà loạnMười Hai Sứ quân” tương tàn huynh đệ là điển hình để so sánh với bầy gà Nghệ mải mê bôi mặt xanh, tô móng đỏ, mài cựa sắt đá lộn ì xèo nhau. E rằng có một tay Sĩ cáo già đang canh me cả đàn đang “mất phương hướng” mà xổ ra thịt trọn bầy đặng ôm phức cái “danh vị” về riêng mình. Thầy bói bảo lúc thấy gà mái gáy trước cửa Hội phó nháy là coi chừng. Đầy huyền bí dị đoan bố ma nào hiểu để mà tin vớ vẩn. Nhưng dù đúng hay sai thì dự phòng vẫn hơn. Miễn đừng ai ngu ham “mút vòi” mà “rước voi” phe khác, sờ lầm chổ, voi điên giày đừng trách!

Thương anh em vùng tỉnh xa vì kinh tế khó khăn, đói thông tin nên cứ hít hơi bắt chước “đại gia Sài Gòn” như Tư Ếch của La Fontaine ráng phổng trướng bụng để mong to bằng Sáu Bò đặng rồi quên cái khôn David của mình đã thừa sức hạ gục Goliath. Phe ta ở thành thị có “đụng trận” nhau thì miểng “moọc chê pháo kích lạc đạn” cũng làm xính vính anh em miệt dưới với tư tưởng

“Hàng đại gia dùng đều là hàng độc,
Tài đại gia giống như ngọc như vàng,
Ruộng cò thẳng cánh chẳng màng,
Anh mê Fi ap, bỏ nàng mà dự thi”

khiến kinh tế nhà nhà đã khốn đốn càng thêm khốn đốn. Lý do vì người người lo è lưng xoáy nòng ép dên nhắm mắt đua theo đuôi các “đại gia”. Cái biệt tài David của các anh đâu mất? Khiến qua chờ hoài không thấy và lăm le chọc mấy anh “xuất chiêu” để học hỏi nữa kìa. Cái độc lập tư tưởng, tự cường thực lực của mấy anh bị dú rục bởi bùa mê ngãi lú của mấy “đại gia lụi” ấy sao? Chưa nói là cuộc đua ngày nay đã tới cực điểm bằng Digital của thời đại thông tin thì ai theo hoài nổi? Cứ xem chương sau biết ngay!
Chương thứ năm:

Photoshop tung hoành trên tác phẩm
Digital thao túng khắp thị trường

Cái anh nhà Photoshop cũng tiện đáo để, nhất là giải quyết cho tác phẩm anh em ta cái chuyện điều chỉnh sáng tối, tương phản, đổi sang đen trắng, đổi trắng sang đen, “tút hình”… Mấy ông bà khuất núi ngậm cười vì con cháu nó có dịp phục hồi lại ảnh sinh tiền của mình cho đẹp mà đặt lên bàn thờ với giá phải chăng. Người mẫu sung sướng khi chân dung láng e vì hết tàn nhang, mụn nhọt lẫn nốt ruồi “sát phu”. Cái câu “tiền nào của nấy” thành vô nghĩa vì từ mười ngàn rồi xuống sáu bẩy ngàn đồng bạc ta là mua dễ dàng một CD Photoshop có khuyến mãi thêm hàng chục phần mềm khác để dùng, có lúc bạn bè cho chép “chùa” thêm khoẻ. Cái còn lại là học thêm một ít để thao tác. Rẻ tròm trèm giá tờ lá cải mà anh em ta thường mua đọc khi ế độ ngồi uống cá phê chờ khách.

Mà cái thực tế hơn cho nữa là anh Photoshop sẵn sàng xóa luôn cả tiền cảnh hậu cảnh, dọn “rác” trên ảnh sạch tưng khiến ảnh trở nên đúng chóc câu “nổi bật chủ đề” theo sách thầy dạy. Mà nếu phim bị xuống cấp thì anh Photoshop cũng phục hồi “láng” cả. Cứ scan vào rồi tha hồ chế biến ra sao thì ra. Ảnh sửa xong thì mướt rượt, dở cũng thành hay. Thành ra nhiều người khoái, tự nguyện đăng ký hay mua sách đi học làm “lao công photo”, tệ lắm cũng mở mang kiến thức ít nhiều để khỏi bị người khác chơi qua mặt.

Học lâu cũng thành cao thủ. Mấy anh áp dụng luôn các kỹ thuật phòng tối: solar, tram hạt, phân sắc…, khiến mấy anh làm phòng tối thủ công hay rọi hình đen trắng thấy vậy mà lo sốt vó vì sợ khách ngày càng ít đi. Thêm nay giấy đen trắng không tiêu thụ được nhiều nên mấy “ông khổng lồ” chẳng đoái hoài tới.

Học cao hơn nữa thì biết thêm trò ảo thuật không thành có, có thành không, ghép tới ghép lui chế tác phẩm mới, khỏi sợ mệt vì chạy đi sáng tác. Anh nào ưa xuất thần nhập “Cõi Thiên Thai” mà bày đặt ghép bậy bạ thì đừng trách bị Văn Hóa nó “gõ”. Ảnh được xử lý “tới bến” thì bị quở là làm “sạch” quá lòi tẩy dàn dựng mất hết tự nhiên (?!). “Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo” lo chi mệt óc. Vui là cứ chơi trò “đi mây về gió” đủ kiểu trên ảnh rồi gửi dự thi để cắc cớ test tài năng BGK. Chọc cho chư vị quê độ vì bị “chơi” qua mặt lia lịa để rồi Photoshop bị cấm như cấm tài liệu trong thi cử. Nhưng đâu lại hoàn đấy vì hàng giả luôn đẹp hơn hàng thiệt. Khi ảnh trúng giải mà có ai biết tác giả có móc ngoặc với Photoshop thì dư luận phản ứng lung tung, làm ung nhọt tầy huầy. Nhưng trăm sự đều êm xui vì BGK biết khôn mà hoan hỉ ngậm bồ hòn làm ngọt. Trừ trường hợp quá đáng khi lấy ảnh chụp nơi này ghép qua cảnh nơi khác để dự thi thì xạo quá mức nên phải loại thẳng tay cho công bằng, nhân tiện rửa quê luôn thể. Chung quy người chấm lầm chứ người thi không bao giờ lầm. Oan mạng cho các anh chơi ảnh kỹ thuật kiểu truyền thống chân chính cứ bị “chụp mủ” tòng phạm với Photoshop hoài. Cái gì lạ là bảo Photoshop làm. May là còn ảnh contact làm chứng cứu bồ. Hay hay dở, hễ lạ là đổ đầu Photoshop đại trước cái đã rồi tính tiếp. Photoshop vào huyền thoại như thế đó.

Rồi trong phong trào vi tính bột phát, máy ảnh Digital được tung vào thị trường như một cuộc cách mạng. Hễ Digital là hay. Giá càng “bay”, khách càng say vì “thuốc”. Mà nạn nhân trước hết là khách hàng của giới nhà ta. Báo hại cho một số anh em phải chạy lo nâng cấp hay đúng hơn là chuyển hệ từ từ để đáp ứng nhu cầu thị trường. Bù lại thì khách hàng bắt buộc chi tiền nhiều hơn vì chất lượng, hay đúng hơn là vì thời cuộc đòi hỏi; mà không chịu theo thì bị mang tiếng không “thời thượng”. Mà mua máy digital phải mua phụ tùng kèm theo, điển hình là cái máy vi tính tệ lắm cũng phải có chức năng để lưu ảnh và chép CD cho khách. Cái máy vi tính cho ra hồn cũng tròm trèm một ống kính loại khá. Lại tốn tiền học vi tính trong khi tiền vô chưa nên thân. Nay thêm dịch vi rút hoành hành vì “chít chát” internet bừa bãi. Trúng liều “Photo bí sử” bằng “meo pháo kích” thì cơn ghiền của giới thầy chú lên cực độ, gây nổi mề đay toàn thân mà chẳng xác định được đâu dù là chỉ để khều khều cho đã ngứa. Tức căm gan khi bọn xấu thừa cơ chơi “truyền đơn” bịa đặt bêu rếu một cách vô văn hóa chuyện riêng tư của “con kia, thằng nọ” cho bất cứ ai mà chúng ganh tỵ. Nghệ hay thì đã quá muộn vì sự đã nổ tùm lum, đố mà bưng bít. Rồi tiếp là cái trò

“Truyền tay, phổ biến, photo,
F3, F4 chữ mờ vẫn phô.
Biết bao tin lạ không ngờ,
Theo đường bưu điện gởi vô tận nhà”

từng anh khiến mấy hai “đài phát thanh” cũng phải tăng cường chạy đôn chạy đáo săn thêm tin để cạnh tranh phòng mất khách.

Cái đáng nói hơn cả là cuộc đua vũ trang vẫn tiếp tục dưới hình thức vốn có của nó nhưng bảo đảm sẽ khốc liệt hơn vì trước mắt hàng digital xuống giá liên tục. E rằng kế sách “bù tiền đổi máy” theo hoài không nổi. Tạm chấp nhận cái tiêu chuẩn “5 chấm” hiện nay như mức khởi điểm, nhưng tồn tại bao lâu? Các bảng test máy digital được cập nhật hoài khiến thầy thợ đọc lòi cặp mắt mà chưa kịp có quyết định nào cho chắc cú. Mà đọc vậy chứ chưa chắc hiểu bao nhiêu. Bí quyết khuyên chỉ cần đọc đoạn kết luận “mấy sao” là đủ để không sợ ai cười mình lạc hậu. Lúc giao thời, thầy cũng cố gắng học qua mặt trò mà mở lớp. Thợ thì ráng đầu tư lập thêm một “phòng nhì” digital để thả câu mồi chài khách sộp. Ai nấy đều ào ào đổ xô vào cái digital mới lạ như phong trào chim cút hay patin rùm beng ở Saigon một dạo. Không biết có ai rủ nhau bán đổ bán tháo hết đồ nghề củ của mình để sang digital làm cho toàn bộ máy móc truyền thống hạ giá đồng loạt hay chưa? Sự việc mới xảy ra chưa lâu nên chưa có ý gì nhiều để bàn tán. Cứ chờ. Chỉ biết vắn tắt: lịch sử lặp lại theo đường xoắn ốc với mức độ cao dần. Thế thôi. Chương này tạm dứt.

Chương thứ sáu:

Thuốc sự thật, bịnh kinh niên lòi mặt,
Chuyện phủ phàng, lời thắc mắc nêu ra

Đầu năm Dê, thay vì đúng điệu tặng mỗi người chai thuốc đặc trưng của năm, tôi lại xin lỗi đã đùa dai mà “thuốc” (nói cho đúng chuyên môn) anh em bằng một viên thuốc bọc nhiều đường, đang chờ ép phê. Đã vậy viết xong thì tôi gom lại trong đầu vài thắc mắc mà chẳng ai giải thích cho xuôi tai…

Một ông vua trần truồng đi trước thần dân mà vẫn hãnh diện tin rằng mình được mặc chiếc áo quý vô hình. Chẳng ai dám nói không thấy áo vì sợ bị bắt tội không thành thật với vua. Tất cả lẫn nhà vua chỉ vỡ lẽ và can đảm nhìn nhận sự thật không chối cãi khi một thằng nhóc 3 tuổi thấy la lên: “Ô kìa, Hoàng đế trần truồng!” (Ý chuyện cổ của Andersen)

Bây giờ tôi nói nghiêm chỉnh.
Cái gọi là “góp ý xây dựng” nghe ra rả như cuốc kêu đã lâu mà đến nay cái cơ sở từ thượng đến hạ tầng của “sân chơi” nhà ta vẫn đâu vào đấy. Thêm vào khi thành viên gia nhập đại trà sinh ra bịnh nhân mãn. Dân đông thì dễ gây ô nhiễm kèm với đủ tệ nạn, mà sân thì chẳng ai thèm dọn sạch để chơi chung dù gọi là nghĩa vụ. Trong sân ai cũng giành quyền lợi làm “vua phá lưới” mà chẳng thấy thủ môn hay hậu vệ đâu. Trọng tài thì chỉ toàn là “trọng tài quen” lâu năm nên cứ đá vô tư khỏi sợ thẻ vàng, thẻ đỏ. Thấy nhà nước đã sáng suốt cải tổ liên tục và thành công đáng kể. Còn nhà phe ta chưa thấy cải cách cái chi chi hầy cho nó “tới”.

Cảnh “cụng hàng” thường xuyên trong và giữa các triển lãm cứ kéo lê từ năm này qua năm khác. Số trường phái không nhiều, ý tưởng lẫn danh sách hội đồng BGK không thay đổi lâu năm vô tình tạo một công thức sáng tác khuôn mẫu gần như áp đặt cũng là một nguyên nhân. Mà nghệ thuật có tính máy móc như thế thì hết hay.

Việc đề cao “tính dân tộc” là đáng hoan nghênh nhưng chưa có định nghĩa nào cho thuyết phục. Nhìn những tác phẩm nổi tiếng thế giới thì càng chẳng ai cắt nghĩa thỏa đáng dù là sơ sài. Cái “phong cách cá nhân” lại chưa khẳng định được rõ nét trong từng tác phẩm. Mà cách tự khẳng định bằng huy chương thì huy chương cái nào cũng như cái nấy, chỉ khác ở số lượng và tên gọi. Để rồi khi ảnh giống nhau, ê hề như hàng sida thì chẳng ai thèm mua nhất là khi giá lại cao. Ế, ôm về chứa chật nhà. Chưa nói, ai cũng “nhái” ảnh được, ngay cả khách hàng. Đụng “sô” thì thợ thầy chơi xấu phá giá nhau rồi kẻ thắng người thua từ từ đều lỗ. Khách hàng cũng chẳng được chất lượng mong muốn vì ham của rẻ. Mất uy tín lẫn nhau, đói lại chẳng thèm ôm nhau chờ chết. Thơ rằng:

“Xin ai chớ được thời tự đắc,
Lúc đói “sô” tức khắc biết liền,
Còn tiền, “Nghệ” khí trung kiên,
Hết tiền, hết bạc Phật Tiên cũng từ”

Chẳng thấy ai quy định một “barem” giá tối thiểu nào đó để bảo vệ quyền lợi cho anh em đủ sống. Theo nguyên tắc chúng ta nên lập một Nhiếp ảnh đoàn để bảo vệ quyền lợi anh em nhiếp ảnh. Mọi nhiếp ảnh gia đều được tự do đăng ký vào trước khi hành nghề. Rủi có thưa kiện giữa thợ và khách thì Nhiếp ảnh đoàn sẽ đứng ra phân xử công bằng cho hai phía. Vì trước mắt Hội nhà ta chỉ đủ sức bảo vệ quyền lợi về tước hiệu cho hội viên mà thôi. Còn số người xả thân vì quyền lợi chung của anh em không đánh kể, chỉ lèo tèo vài người trong các câu lạc bộ. Tôi cảm phục và nhớ ơn những anh em ấy. Nhìn chung cái hục hặc mất đoàn kết nội bộ càng ngày càng chồng chất như trăm căn nhà đua nhau mọc chễm chệ trên đê sông Hồng ngắm mùa nước lũ.

Những nguyên nhân chính gây bệnh:

  • Trình độ đa số còn hạn chế chưa đủ khả năng đào sâu nghiên cứu và chấp nhận cái mới
  • Chưa có sức mạnh đoàn kết và quá ít ngươì xả thân vì quyền lợi chung
  • Ảnh không bán được, thầy thợ không đủ khách để sống

Đó! Viên thuốc bọc đường của tôi, dù chẳng thần sầu kiểu “thuốc Huê kỳ” hay quỷ khốc như Xuyên Tâm Liên, nhưng cũng giúp tôi chẩn đúng bệnh rồi đó! Nguyên nhân kéo dài bệnh tới đây ai cũng biết. Viết dài có người mệt óc không đọc, kẻ quê độ xé phứt bài đi vì tự ái.

Xem bên Mỹ thuật, chẳng ai sáng tác giống ai, chẳng bao giờ có cụng hàng nên ai cũng có đất sống vì bán được tác phẩm của mình, mà lại cao giá thì làm gì có lục đục, ganh tỵ? Đại đa số đều qua trường lớp bài bản hẳn hoi. Chẳng có “chạy đua vũ trang”, mà chẳng họa sĩ nào cần tự khẳng định mình bằng huy chương hay tước hiệu vẫn nổi tiếng như thường (mà nếu có làm thì làm một lần thôi, làm hoài có ai thèm để ý nữa đâu). Họ vẫn có tác phẩm để đời. Tôi thắc mắc không biết mấy ông nhiếp ảnh bậc thầy như Ansel Adam, Henri Cartier Bresson hay Edward Weston… suốt cuộc đời có được mấy cái mề đai loè thiên hạ? Đồ nghề xịn mức nào? Mà sau khi mấy ổng qua đời, vẫn còn nghe người đời nhắc vanh vách nhiều tác phẩm của mấy ổng.

Tôi thắc mắc là anh em nhà ta đang chơi ảnh hay là sưu tập huy chương và đấu hàng hiệu? Mà tác phẩm để đời là cái chi chưa thấy. Cũng dân nhiếp ảnh mà người với ta khác nhau quá cỡ. Tôi thắc mắc tiếp là với cái đà này thì ta sẽ có được cái gì để lưu cho hậu thế thưởng thức? Nhất là gần đây nghe giai cấp phó nháy tiến bộ truyền miệng mấy câu thơ như sau:

“Chết rồi “của quý” vất đi,
Xách ra Lê Lợi, chúng chê “hết xài”.
Bằng tước hiệu, ve chai xé sạch,
Đống huy chương, thợ bạc còn chê”

thì tôi thấy tiếc cho thì giờ và công sức mà mấy anh em đã phung phí lâu nay. Mong rằng ta mau tỉnh ngộ để mà tránh cảnh:

“Nghệ hỡi Nghệ, muôn năm sầu thảm,
Tước hiệu còn một nắm xương thôi,
Thân tàn ma dại đi rồi,
Rầu rầu nước mắt bời bời ruột gan.
Nghe hơi gió ôm ngang lấy gió,
Tưởng chừng như trong có huy chương,
Của mình, mình quý, mình thương,
Nào hay gió tạt chẳng vương vấn gì”

(Cải biên thơ Hàn Mặc Tử)

Những anh còn u mê mê muội thì chắc phải mượn dùng tạm bài này nhờ ai hú gọi ba hồn chín vía của mấy anh về ngay mong rằng không quá muộn:

“Hồn trở về mau mau hồn hỡi,
Hồn trở về tôi đợi tôi mong.

Hỡi hồn nước nước non non!
Hồn về tôi sẵn lòng son giúp hồn.
Tôi đây cũng không khôn cho lắm,
Nhưng cũng không dại lắm cho nhiều,
Tôi nay chỉ một lòng yêu,
Nên mong nên mỏi nên chiêu hồn về.
Hồn hỡi hồn! – Hồn về hồn hỡi!
Hồn hỡi hồn! – Hồn hỡi hồn ơi!
Đêm khuya cảnh vắng êm trời,
Khôn thiêng chăng hỡi hồn ơi hồn về!
Bút viết xong, tay nghe miệng đọc,
Miệng đọc xong giọt ngọc nhỏ sa.
Nhỏ sa nên chữ xóa nhòa,
Xóa nhòa nên mới in ra nghìn tờ.
In nghìn tờ mà đưa công chúng,
Công chúng xem mong bụng đổi dần,
Đổi rồi thúc kẻ xa gần,
Rằng mau nên trả nợ nần non sông!”

(Trích “Chiêu Hồn Nước” của Phạm Tất Đắc 1927)

Ngẫm lại thấy thằng nhóc trong chuyện kể trên tuy là thường dân nhưng nó còn hơn cả dân thường vì đã làm cho vua tới dân sáng mắt. Tôi liều mạng bắt chước nó mà vọt miệng nói lên cái sự thật phủ phàng căn bệnh kinh niên đã bị lậm thuốc lâu năm. Có anh khuyên phải thông cảm cho phe ta còn non trẻ thỉnh thoảng dính lỡ lầm, từ từ chơi riết mới có kinh nghiệm, đòi hay liền sau được?! Tôi bác bỏ cái ngụy biện ấy khi sự việc đã kéo dài hơn nửa thế kỷ, phe ta nay cũng đã sồn sồn giá chót năm sáu chục tuổi thừa kinh nghiệm để sáng mắt sáng nòng cỡ khẩu 1.2-2.8. Vả lại thời đại thông tin hiện nay cập nhật cho ta cái mới để học và sửa sai liên tục.

Tôi chỉ có khả năng chẩn đoán bệnh. Vì kinh nghiệm hạn chế nên không dám bạo tay trị dứt điểm bịnh bằng “dose d’attaque” trong ngày một ngày hai. Chờ thầy cao tay hơn. Ai cũng biết công thức thuốc trị song pha chế ra sao còn tùy.
Thấy thẹn vì chưa xứng đáng với câu:

“Thông minh nhứt nam tử
Yếu vi thiên hạ kỳ”

(Nguyễn Công Trứ)

Vì trước mắt:

“Phải tự chinh phục mình trước khi chinh phục người”

(Vô Danh)

Ý đã cạn. Lai rai món ăn tinh thần đầu năm với anh em phe ta cho vui. Cũng giang rộng tay mời nhiều anh em phe khác cùng tự do thưởng thức. Thà khao mọi người món ăn không ngon còn hơn đóng cửa ăn một mình mang tiếng xấu bụng. Chúc anh em luôn làm ăn phát đạt, mạnh khoẻ và nhất là đoàn kết.

Ngày mùng 2 Tết Quý Mùi (2.2.2003)

Chân thành cảm ơn mọi sự giúp đỡ, góp ý của tất cả các anh em trong quá trình hoàn chỉnh bài này. Bài viết có dùng và cải biên một số văn thơ của Nguyễn Trãi, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Du, Tú Xương, Hồ Dzếnh, Hàn Mặc Tử, Trạng Quỳnh, ca dao Việt Nam và nhiều thơ vô danh cùng một số tư tưởng, danh ngôn để phù hợp với ý tưởng bài.
Tác giả chỉ chấp nhận sự phê bình của ai có lương tâm thật sự trong sạch với anh em và ngành nghề của mình.

“Đời tôi để lịch sử xử” (Nhất Linh)

© 2003 talawas

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s